Skip to main content

Dapandapan



“SIGE, Ading, yiddekmo pay,” inmandar ni Manang Rose iti babai a pugot. Immasut iti nauneg nga anges ti babai sa pinagarutanna. Dandanin makaruar ti kagudua ti bagi ti maladaga. Agtigtigerger dagiti ima ni Manang Rose. Naslepen ti badona iti ling-et. Napuritakanen iti dara dagiti imana. Inin-inayadna a ginuyod ti maladaga ket binurak ti sangit ti maladaga ti limteng nga ulimek iti dayta nga aldaw a dinanggayan ti anangsab ti babai.Nakalupkopan iti supot ti maladaga. Maris lap-ok ti bantay ti kudilna ken agallo-allon ti buokna.

“Babai, Ading!” Immisem ti pugot nga ina. Nagparang dagiti limmadugan a ngipen a gapuanan ti bua. Napaksuyan gapu iti panagpasikalna.


Nakita itay ni Manang Rose a nagsanggir ti babai a pugot iti puon ti mangga iti di nabakudan a solarda. At-atibayen ti asawana. Agil-ilus gapu iti sakit. Immarayat ni Manang Rose idi mangegna nga agiriak. Kurangna laeng karab-asanna ti puon ti mangga. Dinamag ni Manang Rose iti lalaki a pugot no ania ti mapaspasamak. Di nagtimek ti pugot a kas man agkammaulaw. Ti babai a pugot ti simmungbat ket imbagana a nakatunnal ti ulo ti maladaga iti puertana sa nagiriak iti napigsa. Ad-addan a kasla di ammo ti lalaki a pugot ti unaenna, no ti asawana wenno ti agbalin nga anakda. Idi agangay, nagpakada ti lalaki a pugot ken ni Manang Rose. Sublianna kano dagiti kakaduana idiay dapon.

“Ading, ania gayam ti naganmo?” imburak ni Manang Rose iti ulimek iti nagbaetanda. Bungbungonennan ti maladaga iti lampin. Adu ti nagalusan dagiti annakna nga isut’ pinangbalabalna iti kaipasngay nga ubing.

“R-Raya, Manang,” nakadumog a simmungbat. Di unay mangngeg ti timek ti pugot gapu ngata ta nabannog wenno gapu iti bainna. Naatap ti ikikitana. Di matiliw dagiti bimmulintik a binukel ti matana. Uray idi paspasussuennan ti maladaga nga idi damo, lumablabaga ngem kalpasan a napug-awan ti angin, kaslan maris ti kape a nalebbek.

“Nakaanak met gayamen, Ando!” kinuna ti dimteng a lakay a pugot. Sinaruno ti asawa ni Raya. Tinarayda itay ti makasinit a kalsada. Dagiti dapan a kumuskusapo gapu iti tapok. Kasla kabbayo a bagas ti buok ti panglakayen. Tinantia ni Manang Rose nga apagsagpat ti edad daytoy a pitopulo. Naparagsit pay laeng ti garawna.

“Naladawta metten, Ama Sudi.” Nakaturong dagiti mata ti asawa ni Raya ken ni Manang Rose. Kinudkodna ti ulona a kas man adda kutona.

“Rummuar ngaminen ti ubing. Napadasak met idin ti nagpartera idi mangisursuroak pay iti away ket impaspasarakkon, a, ti ammok ngem ti matay ti asawam.” Pinagallatiw ni Manang Rose a kinita dagiti dua a lalaki.

“Agyamankami unay, Nakkong, iti dimo panangbaybay-a ken ni Raya!” inrungiit ti panglakayenda. Nagparang dagiti nalabbassit a gugot daytoy ken ti ngipen a marunrunot. Addada iti naisapiring iti balay a pannakabodega da Manang Rose. Nakaidda dita ni Raya. Di ammo ni Manang Rose no kasano a nabagkatna itay ni Raya nga impaidda ditoy. Dina met maitarus iti salasda ta awan ti ania a mabalin a pangipaiddaanna iti agpasngay sadiay. Agmaymaysa itay ta kuna ni lakayna a napan nakiay-ayam iti innipis iti kaopisinaanna idiay munisipio. Timmakderen ni Raya idi mapasusona ti maladaga. Natibker ti panagtakderna ta di man laeng kimmabet iti takiag ti asawana.

“Ne, Raya, amangan no mabignatka!” inpalagip ni Manang Rose. Iggamanna koma ti siko ti pugot a babai.

“Nairuamkamin iti kastoy, Manang. Daytoy ti maikatlo nga anakko.” Inyawatna ti ubing ken ni Ando. Siaannad met ti lalaki a nangallawat iti maladaga.

“Inkami pay ngarud, ‘Nakkong!” impakada ni Ama Sudi a kasla nakaawat iti garaw dagiti agassawa.

“Ania? Kabaelannan ti magna? Ket no mangankayo koma pay?” Nagrungiit ni Ama Sudi.

“Idiayton bantay, ‘Nakkong. Adun ti naitulongmo kadakami.”Ammo ni Manang Rose a dina mapilit dagiti sangailina. Maysa pay, di pay met nakaluto, wenno nakaisaang la koma. Kinapudnona, ages-estimar iti salasda itay matannawaganna ni Raya nga agpaspasikal gayam iti puon ti manggada.

“Aguraykayo ngarud biit,” impakada ni Manang Rose. Idi agsubli, adda iggemna a nakakarton.

“Alaenyo daytoy, Raya, Ando, para iti dayta anakyo. Dagitoy dagiti dadduma a nadakkelan dagiti annakko. Awan met ti agaramaten isu nga itedkon ngem ‘tay butbutbotan laeng dagiti marabutit.” Inyawatna ken ni Raya.

“Manang, manot’ bayadna?” dinamag ni Ando. Kinammetna ti bolsa ti siurtpantna.

“Sobrasobran ti intulongmo, Basangko!” insampitaw ni Ama Sudi.

“Ania ket dagitoyen. Nasisiaat a pagnumaranyon dayta. Dagidi dadduma a nagalusan dagiti ubbingmi, inaramidmi payen a pagpunasan.”

“Agyamankami unay, Manang. Dimi ammo no kasanokayo a masubalitan.” Insubli met laeng ni Ando ti nakumel a pinapel iti bolsana.

“Manang, ania kadi ti naganmo?” imbagi ni Raya. Saanen a nakuti dagiti bukelbukel dagiti matana.

“Rose. Manang Rose, kunayo lattan.” Mababain, adda inyarasaas ni Raya ken ni Manang Rose. Napamulagat ni Manang Rose. Nagkatawa. Kasla immawer amin a bannogna.

ADUN ti natnag kadagiti bulong ti narusbo a mangga. Nagamarilioda iti pudot ti kalgaw. Gunggonen ti angin sa itayabna dagitoy tapno ipusingna ida kadagiti sanga. Pasaray iti sirok ti kayo ti pagpuoran ni Manang Rose. Aganal-al a mangunor iti kada pinuon. Ta uray kasagsagadna, madamdama addanto manen dagiti matnag.

“Manang! Alaenyo daytoy, ne!” Adda manen ni Raya. Adda imet daytoy. Dakkelen ti ubing. Addan lima a bulan daytoy. Narnekan iti turog iti likud ti inana. Taptapayaen ti naibarabad a lupot. A no dadduma matim-o-tim-og iti bukot ti ina no kasta nga agdumog.

“Ne, Raya, ditoyka, a, ket ‘ta ubing. Ipaiddam pay laeng idiay papag,” indiaya ni Manang Rose. Ti papag a kunkunana, isu ti nagpasngayan idi ni Raya. Sa sidudungngo a nangapros iti ulo ti ubing.

“Ne, ay, dakkelen!”

“Manang, saanen.” Inyawatna ti iggem-iggemna a banag a naitubong iti bulo.

“Ania daytoy?” kinulogkulogna ti nagyan daytoy.

“Agurong, Manang, nakurimesanmi idiay waig.” Nakarungiit ti babai a pugot.

“Mano ngarud ti bayadna?”

“Ba’amon, Manang!”

“Nagbannoganyo, ilibrem? Urayennak ta suktak uray bassit laeng.

“Ni Manang met. Dakdakkel nga amang ti utangmi kenka. Ala, Manang, inkamin, a?” Binuybuya ni Manang Rose ti yaadayo ni Raya. Tumaptapok ti baddekan dagiti awan taparna a dapanna. Pinadawatanna idin ni Raya iti esmagel ngem dina met us-usaren. Maariek kano dagiti dapanna. Labsan dagiti traysikel, wenno ti sumaggaysa a bagon nga aggapu idiay Surong ken nagkarga kadagiti troso a kasla bagi ti nuang ti kadadakkelda. Agingga iti agpukaw ni Raya iti nagpikoran ti kalsada.

Kanayon ti panangidagas ni Raya iti no uray ania dita nga aggaput’ bakir. Adda agatol, saba, atap a bulong paria, tugi, uong, sabunganay ken adu a kita. Agraman orkidia, bunga ti taraw, ken arimuran. No dadduma, suktan lattan ni Manang Rose iti uray ania met a didan us-usaren nga agallakay ta di awaten ni Raya ti kuarta. Ipabalon ni Manang Rose dagiti dadduma a delata nga ipatpatulod dagiti annakda a bin-ig nga agtartrabahon idiay Manila. Duduada kano met laengen nga agassawa ken dida met unay paggugusto ti nailata a sida.

Lallalo nga immamo dagiti pugot ken ni Manang Rose manipud idi. Ta saan laengen a da Raya ken Ando wenno ni Ama Sudi ti mangpagpaguni kenkuana no di pay ketdin dagiti dadduma a pugot no sumalogda. Nadamagda la ketdi ti inaramidna ken ni Raya.

Kadawyan a naatap dagiti pugot kadagiti taga-patad. Ta ti panangipapanda iti taga-ili, managuyaw, mananggundaway ken manangirurumen. Mapilitanda laeng a sumalog tapno mailakoda uray iti bassit laeng a gatad ti ania man a maalada a parabur iti bakir. No adda nawadwad a kuartada, dumaw-asda met iti ‘yan dagiti segunda mano a lupot tapno manayonan dagiti daan ken nalitemen a bado nga us-usarenda. Pagpagnaenda manipud iti Calasiao agingga iti ili; kastanto manen no agawidda.


“ANIA ket ti pagaayatmo kadagita a pugot, aya?” indillaw ni Manong Carias iti naminsan. Makaunget, kuna koma ni Manang Rose ngem di met nangato ti timek daytoy. Kalalainganna laeng ngem nabagas. Agbasbasa daytoy iti magasin iti salas.

“Sika met, taoda nga agkasapulan met ti panangayattayo. Maasiannak laeng kadakuada.” Insungbat ni Manang Rose iti naalumamay.

“Di pay la umanay ti panagserbim iti simbaan. Katkatawaandaka dagiti tattao iti ar-aramidem. Agparparang a sika ti kasla panginaenda. Impanaganda pay a kunam ‘diay anakda kenka!” Kimmita daytoy ken ni Manang Rose.

“Isu ngarud a maawatak ti kasasaadda ta agserserbiak iti simbaan. Bay-am ida. No isuda la koma ti adda iti kasasaad dagidiay a pugot,” inkalintegan ti baket. Immasideg ket immapungol iti asawana. Di nagtimtimek ni Manong Carias. No maminsan, husto met ni baketna.


DOMINGO. Kas iti sigud, simmalog manen ti bunggoy dagiti pugot. Adu ti awitda a tagilako. Dimmaw-asda iti sango ti simbaan. Nagtaktakderda iti pingir ti agpang ti agdan a kumamang iti pannakaridaw ti Balay ti Dios. Madama ti sermon ni Father Crisostomo. Maipapan iti panagayat ti Dios iti ibinsabinsana.

“Datayo ket annakna. Padapada iti panagayatna uray pay no ania ti langa ti tao.
Napudawka man wenno nangisit. Nabaknang wenno nakurapay. Nalaadka wenno mayat ti sukog ti rupam. Basta natarnaw ti panagpuspusom dayta ti numero uno kenkuana.” Nalawag a mangngeg dayta uray pay iti ruar ta adda sound system ti simbaan.

“Ta uray Isuna ket bimmaba. Wenno nagbalin a kas kadatayo. Maysa a Dios. Ngem nayanak iti kulluong. Agasenyo dayta, Kakabsat?”

Idi malpas ti misa, sinarabo ken kinasarsarita ni Father Crisostomo dagiti pugot.

’Imbag ta nakaumaykayo, Kakabsat! Immunegkayo koma, a!” nabara ti panangkablaaw ti naubing pay a padi kadagitoy.

Nagrungiit ni Ama Sudi, “Pinadpadasmi laeng ti dimmar-ay iti misayo ditoy, Apo,” insungbatna.

Sangkakita ida dagiti tao a rummuar iti simbaan. Inyula ti ridaw ni Manang Rose. Nakitana da Ama Sudi, ni Raya nga ubbana ti anakda ken Ando, ken ni Ando a mangsubsubo kadagiti dua nga inaunaan a putotna, babai, ken lalaki, nga agtawen ngata iti uppat ken tallo, iti nalingta a kamotig. Nadalus dagiti kawesda nupay adda mansamansana.

“Naimbag nga aldawmo, Nakkong!” naragsak nga inkablaaw ni Ama Sudi ken ni Manang Rose.

“Ne, agaammokay gayam, Kakabsat!” Madlaw ti ragsak ti padi.

“Nasayaat. Ket, Ama Sudi, ania ti madamag?”

“Daydi imbagak idi kadakayo, Apo, dandanin malpas!”

“Ah!” nagrimat dagiti mata ti padi. Tinaliawna ni Manang Rose.

“Manang, idi maringgoranka pay la a mangisuro idiay Biga ket saanta pay unay nga agkitkita, imbaga kaniak ni Ama Sudi ti panggepda a panangbangon iti kapilia idiay Calasiao. Diak pay met naibagbaga daytoy iti grupotayo ta impagarupko no saan nga ipaypayso ni Ama Sudi! Nagrungiit manen ni Ama Sudi.

“Naatepanmin idi kalman, Apo. Agtidtidtidkami metten iti bulo nga ididingmi.” Sipapannakkel nga insungbatna. Nagtitignawaanda ngamin. Iti las-ud ti tallo nga aldaw manipud idi inrugida, dandanidan mairingpas.

“Umaykonto kitaen no Mierkoles, Ama. Bareng mabalinkonton ti mangmisa no umay a malem ti Domingo. Manang Rose, uray ta am-ammom idan, dawatek koma no adda panawenmo nga umayka idiay.”

“Dayta la gayam, Padre! Napigsa pay laeng dagiti tumengko!”Nagkakatawada.


AGALLANGOGAN ti ititinnag ti danum nga aggapu iti barukong ti bantay. Kasla imbudo ti dissuor ket agtupak ti danumna kadagiti limmakasa a batbato. Dagiti batbato a kasla nairanta a napagtutuon tapno tapayaenna ti danum ket puttotenna sana in-inut a pagarutanna met laeng.

Napaisem ni Manang Rose a nangnanam iti kinangayed ti nakaparsuaan. Naminsan pay nga imbakalna ti panagkitana iti dissuor sakbay a sinurotna ti desdes nga agturong iti lugar dagiti pugot. Kaduana da Father Crisostomo ken maysa pay a padana a baket a kameng ti simbaan, ken ti barito a pugot nga immay nangsukon kadakuada iti sakaanan ti bantay a paset met laeng ti Calasiao. Masarakan ti disso dagiti pugot iti nagbeddengan ti probinsia ti Apayao ken Cagayan.

Nawatiwat met ti dana a pinagnada. Agarup maysa oras a simmang-atda agingga a nakadanonda iti maysa a lukong ti bantay a ‘yan dagiti kalapaw a naatepan iti pan-aw ken nadidingan kadagiti bulo. Adda nasurok a duapulo a balay ket iti tengnga, adda kasla kaipatpatakder a kamarin. Daytoy ti kapilia. Sinabat ida dagiti pumurok.

Naammuan ni Manang Rose a bayat ti panangisursurona idi iti away, agkaraumay met ni Father Crisostomo a nangaskasaba ditoy ket saanen a ganggannaet kadagiti pugot.

“Naragsak nga isasangbayyo, Apo!” inkablaaw ni Ama Sudi a nangidaulo kadagiti simmabat. Kadigdigos daytoy a kas man inur-urayna daytoy nga aldaw tapno makapagdalus iti bagina. Agraman dagiti ubbing, nadalus dagiti kawesda. Naikkat ti angri a kankanayon a maang-angot no kua ti padi.

“Napintas gayam ditoy ayanyo, Ama!” indayaw ni Manang Rose.

“Aginanakam biit kabsat satayto rugian ti misa.” Nagtugaw ni Father Crisostomo iti maysa a pungdol. Impaidna ti kallugongna; naslep ti badona iti ling-et.

“Agpaalaak laeng ti inumenyo.” Pimmanaw ti lakay. Nagayab kadagiti kakaduana a manguli iti kalog.

“Napanunotko, Father. No ngata ta agisuroak ditoy uray laeng ‘tay aw-awaganda ti Non-Formal Education.”

“Mayat ‘ta napanunotmo, Manang. Bay-am ta kasaritata ida no malpas ti misa.
In-inut a napunno ti kapilia. Rinugian ni Father Crisostomo ti misa. Ni Manang Rose ken ti padana a baket ti nagbalin a kas sakristanna a nangtultulong bayat ti misa. Idi malpas ti misa, inwaragawagda ti napanunot ni Manang Rose. Awan ti panagkedked a nakitana iti mata dagitoy. Agin-innagawen ti sipnget ken lawag idi makasublida idiay Centro.

“Nakapampanunotamon ti kasta? Agbambannogka laeng. Umanayen ti panangtultulongmo kadakuada no umayda maidaw-as ditoy. Ita, inka pay idiay lugarda.” Agrirriri ni Manong Carias idi dinakamat ni Manang Rose ti planoda ken ti padi.

“Ngem, Lakay, maysa a panangtulong kadakuada daytoy. Tapno saan ida a lukuen dagiti mananggundaway a tattao. Ta uray laeng ti simple a naganda ti maisuratda ken ti agbilang agingga sangagasut tapno mabilangda met ti kuartada.”

“Gobierno ti akin-akem iti dayta. Saan a sika a gagangay laeng.”

“Di ngarud mapanunot ti gobierno dayta? Ken maminsan met laeng iti makalawas ti pangpanggepek a panangisuro. Ken napia la a paglinglingayak, Lakay, tapno saanak a bumaket. Adayo met nga as-asideg ngem idiay Biga.” Inarakupna ni Manong Carias. Kasta ti panagumbina no mariknana ti pungtot ni lakayna.

“Baket, amkek laeng no adda mapasamak kenka idiay. Maisarsar-ong kano pay sadiay dagiti kakadua.” Nalunag ti boses ni lakayna gapu iti aprosna.

“Nasaysayaat sa no padpadasem ti umay idiay tapno makitam met ti kasasaadda. Natalnada met ket idiay. Umaykanto met, Lakay? Nasaysayaat ngem ‘diay makitongtong-itka.”

“Dayta ngatan!” nagpayakpak pay ni lakayna a kasla kayatna nga iwagsak dayta a napanunot ni Manang Rose.


APAGSINGISING pay laeng ti init, umul-ulin ni Manang Rose iti bantay. Kaduana ti balasitang a kaanakanna. Iggem ti balasitang dagiti aramatenna a pagisuro. Di nagpasukon kadagiti pugot ta sorpresaenna ida. Malagipna la ngarud idi agisursuro idiay Biga. Masapul a ballasiwenna ti Karayan Zinundungan manipud iti barrio ti Alamay ket lumasatto pay iti tallo a babassit a waig tapno magtengna laeng ti pangisuruanna. Agingga iti di pay unay nabayag, pinagikkaten ni Manong Carias. Ala ket limapulona laeng. Mabayag pay santo agretiro. Ngem kuna ni Manong Carias nga awanen ti rumbeng nga isapsapulanda nga agassawa ta natalgeden ti biag dagiti tallo nga annakda. Umdas kanon ti masapsapulanna kas empleado iti munisipio. Maysa pay, dida met gatangen ti kanenda ta adda met panglawaen a pataltalonda. Kamkamatenna ti angesna idi masirpatna dagiti babassit a pagtaengan. Kasla sineknan iti aligagaw iti kinaulimek ti aglawlaw. Ta awan ti mangngegna uray katawa koma laeng dagiti agaayam nga ubbing a pugot.

“Awan sa met tao, Auntie?” sinaludsod ti kaanakanna.

Inaponanen ti danag ni Manang Rose. Iti yaasidegda iti purok, nakitana nga agkaiwara dagiti aruaten dagiti pugot. Dagiti diding ti kalapaw, nasatsatda a kasla dinalapus ti alipugpog. Daras a sinapul ni Manang Rose ti kalapaw da Raya. Nakitana daytoy a kasla met laeng ti nakapay-an ti dadduma. Ti kapilia a a nairanta koma a pangisuruanna, dimmapon. Ti adigi laeng daytoy ti natda nga immuging payen.

Nagpukkaw ni Manang Rose. Inawaganna da Ama Sudi, ni Raya, ni Ando, ngem uni ketdi ti kiaw ti simmungbat. Pagam-ammuan, kinidag ti kaanakanna.

“Anti, kasla adda tumagari dita baba,” intudo ti kasamekan iti baba, a sadiay, agan-anasaas ti danum ti karayana.

Tinaluntonda ti desdes a sumalog. Ngem dida pay nakadanon iti karayan, addan agtartaray a sumabat kadakuada. Ni Ando.

“Manang Rose!” kinuna daytoy.

“Addakami amin dita igid ti karayan!”

“Ania ti napasamak?”

Nasungbatan ti saludsodna idi addadan iti baba. Lumablabaga ti danum iti igid ti karayan ta adda maparparti nga alingo.

“Ditoy gayam ti nagpaingan dagiti pugot. Nagabong-abongda kadagiti bulbulong ti saba ken niog.

“Apay ania ti napasamak kadagiti kalapawyo?” pinagpag ni Manang Rose ti puriket a dimket iti paldana agraman ti darat a kimmapet kadagiti sikona.

“Immaydakami rinaut dagiti nagtagi-armas a lallaki. Pinapanaw dakami kadagiti pagnaedanmi ken inramanda pay a kinurimes dagiti tarakenmi.” Insampitaw ni Ama Sudi. Rimmuar manipud iti malikudanna. Adda dungngiar iti muging daytoy ken agpilaypilay a magna.

“Dagiti kakadua kadi? Wenno soldado?” nakaturong dagiti mata ni Manang Rose iti lakay.

“Am-ammomi dagitay kakadua dita bambantay. Didakami met an-anuen no lumablabasda. Makunami met a haan a soldado ta dagidi arruatda, haan a uniporme dagiti adda iti takem ken maysa pay nalalampongda a barbasan.”

“Nailangaanyo kadi no taga-anoda, Ama?”

“Haan a taga-ditoy, ‘Nakkong. Idi laeng a makitami ida. Awan ti naaramidanmi no di ti timappuak kadagiti pagideganmi uray pay parparbangon. Narigaten no pati ti biagmi ket maisagmak. Pinadasko ti nakisarita ngem pinang-ornak ti maysa a lalaki iti apputan ti atiddog a paltogna,” taptapayaen ni Ama Sudi ti dugol a nabaradbadan iti rigis. Adda met nataltal a bulong ti bayabas a nagmantsa kadaytoy.Inkeddeng ni Manang Rose nga ipakaammo ken ni Father Crisostomo ti napasamak. Pinagkarina met ti kaanakanna a dina ibagbaga ken ni angkelna a Carias ti nakitada iti bantay ta di la ketdi ta ipawilton a namimpinsan ti lakayna ti yuulida iti lugar dagiti pugot.


LAKAY, umayka man. Kitaem man dagita, ne!” ay-ayaban ni Manang Rose ni Manong Carias.

“Bigbigat. Kaska la napuoran. Apay ania kad…?” di a naituloy ti lakay ti saritana.

“Adda sa met enkuentro idiay surong?” rimmuar ni Manang Rose iti salasda. Napan iti igid ti kalsada.Sinurot ni Manong Carias ti baketna. Dua a bagon ti soldado ti limmabas. Napartak ti lugan. Sinaruno ida dagiti lugan ti polis.

“Apay ania ti adda dita?” pinaswitan ni Manong Carias ti lumabas a traysikel a naggapu iti nagturongan dagiti bagon.

“Adda dagiti lugan a nagtagikarga kadagiti kaykayo. Sinada ida dagiti pugot dita kurba.” Pinasayag met laeng ti lalaki ti traysikelna.Tinaliaw ni Manong Carias ni Manang Rose. Awanen. Immuneg gayam daytoy. Idi agsubli, nakapellesen.

“Papanamon a bakbaketan?” dinillaw ni Manong Carias.

“Innak dita kurba.” Nabatad ti panangisawangna.

“Agtalnaka man. Kayatmo ti makiraman?” Nagsakuntip ti lakay.Di inkankano ni Manang Rose ni Manong Carias. Timmarengteng ketdi a rimmuar.

“Ti bakbaketan ta di a paisuro.” Kinamakamna daytoy ngem apagisu a nakalugan. Kapilitan a nangpara met iti traysikel.

Nasangpetan ni Manang Rose dagiti pugot a nangsada kadagiti lugan. Imbarikadada dagiti bagida a kasla nambaan. Nasurokda a dua pulo a nagidda iti sanguananda ti lugan a naintar a napumpunno kadagiti troso a di marakep ti tallo a tao ti kadadakkelda. Adda pay dagiti mangingatngato kadagiti gemgemda a kasla karkaritenda dagiti trakan.
Kasarsarita ti hepe ti polisia ti pannakalider dagiti trakan. Dagiti dadduma a soldado ken polis, linikmutda dagiti lugan. Inasitgan ni Manang Rose dagiti pugot. Nakitana ni Ama Sudi.

“Ama, awan met laeng ti nasaktan kadakayo?”

“Dandani dakami rinim-it itay awan pay dagiti soldado. Dagita met laeng dagiti nangdadael kadagiti kalapawmi.” Intudona ti maysa. Malasinna kano ti kasla tapingar ti abuyo a buok daytoy. Isu kano daydi nangpak-ol kenkuana.Dimteng ni Manong Carias.

“Baket, intan amangan no mairamanka ditoy!” Nangaton ti boses ni Manong Carias.

“Sige ngarud, Ama! Agsubliak no madamdama.” Imparabaw ni Manang Rose ti imana iti abaga ti pugot.

Nagtung-ed ni Ama Sudi.


URAY inggunamgunam ni Manong Carias nga agtalinaed laeng iti balayda, nagsubli ni Manang Rose iti barikada nga adda imetna a tintinapay. Isu ti imbunongna a pinangaldaw dagiti pugot. Immadu metten dagiti tattao nga immaribungbong ken nakikappon iti barikada. Nagibunongda met iti danum ken biskwit. Dimteng pay ni Father Crisostomo. Di nagbayag, addan ni Apo Mayor.


“ILEGAL met gayam ti panag-loggingda dita Calasiao.”

“Lakay, nakadamagan iti dayta?”

“Idiay opisina. Immay dagitay taga-Provincial Office ti DENR ti Cagayan ket natakuatanda a linabsing dagitoy ti sakup a pagpukananda. Agpayso a legal ti permitda ngem nairanta laeng daytoy nga iti ili koma laeng ti Fauna. Ngem inramanda metten ti Calasiao. Isu a nagriri dagiti pugot. Binettakda kano ti ligay dagiti dadduma a trak. Nagibales dagiti trakan. Ket dinadael dagiti trakan dagiti balay dagiti pugot.”

“Isu met la gayam!” nakuna ni Manang Rose.

“Impaitarus ni Mayor dagiti trak ken dagiti troso a karga dagitoy idiay munisipio.”


“DAYTOY ti letra nga A. Kas koma iti aso, aba, arak.” Itudtudo ni Manang Rose ti nakasurat a letra. Adu ti nagitayag ti imana. Nakitana ni Raya kadagiti nakatugaw a nataengan.

“Raya, sige man!”

“Alangka!” siraragsak daytoy a simmungbat.

Agsasarunon dagiti nataengan a pugot a nangitayag kadagiti imada. Nakaisem ni Manang Rose nga agpalpalakpak. Makitana, adda met laeng imbunga ti isasang-atna iti purok dagiti pugot. Nakasublin dagiti pugot iti lugarda. Nagtitinagnawaanda ti tunggal balay a tinarimaan. Nalaglagda itan dagiti balayda. Impa-chainsaw met ti Mayor dagiti troso nga isu ti inaramatda kadagiti kalapawda. Maipatpatakder metten ti dua siled a pagadalan a para kadagiti pugot. Kinasao payen ti Mayor dagiti dadduma a kameng ti kooperatiba idiay ili nga umayda met suruan iti livelihood program dagiti pugot. Iti kabarbaro a kapilia pay laeng iti pagisuruan ni Manang Rose iti Non-Formal Education no awan ti misa ni Father Crisostomo.


“INKAMI pay, Kakabsat!” impakada ni Manong Carias. Um-umaynan itultulod ken suksukonen ni Manang Rose tunggal umay mangisuro ditoy, maminsan iti makalawas.

“Alaenyo daytoy, ne, Manong!” inyawat ni Ando ti nabalkot a napindang a karne ti ugsa. Nakarkaratot a nangited daytoy. Kaduana ni Raya a nakaubba iti inaudianda.

“Saanen Ando.” Ni Manang Rose.

“Bassit laeng dayta, Manang. No diyo alaen kagurakayo.”

“Sige man laengen. O, ala, inkami ngaruden!”

“Babay, Little Rose!” impayapay ni Manong Carias iti ubba ni Raya. Immisem ti ubing a kasla naawatanna ni Manong Carias. Agkatkatawa ni Manang Rose a limmubbon iti baro a motorsiklo ti asawana. Adda ngaminen kalsada a sumalpot ditoy. Pinabuldoser ni Apo Mayor. Agpaypayapay dagiti pugot nga agtartarimaan kadagiti balayda iti yaadayo ti motor. Mangmangngeg met ni Manang Rose dagiti tanuktok a parnuayen dagiti martilioda. Kasla samiweng man dagita iti panagdengngegna.

G i b u s n a


(Pammadayaw a Gunggona, Salip iti Sarita iti Iluko 2006 - Komisyon sa Wikang Filipino)/ Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 2006
Post a Comment

Popular posts from this blog

Language Extinction

Hindi lang ang mga likas yaman at hayop ang nanganganib na mawawala sa mga susunod na araw kundi pati ang mga wikang ginagamit ng mga tao. Nanganganib na mawala dahil sa paubos ang kanilang lahi at ang kanilang original na ginagamit na salita ay nagbabago o naiimpluwensiyahan ng ibang wika.

May 6, 809 na lengguahe ang buong mundo at 100-150 nito ay matatagpuan sa Pilipinas. 32 nito ay mga Agta (ayta, atta, ati, ata, dumagat, ita, negrito, baluga, arta, ) na may iba-ibang klase depende kung saan sila matatagpuan o kung anong grupo sila nabibilang. 16 nito ay nakatira sa sakop ng Sierra Madre. Lahat ng ito ay nanganganib na mawala.

Sa ngayon ang Ayta-Tayabas( Matatagpuan sa Tayabas, Quezon), Agta-Dicamay (Dicamay River, Jones, Isabela) at Katabaga (Bondoc) ang pinakakritikal sa lahat dahil wala ng rekord kung nabubuhay pa sila. Ikinokonsidera na rin kasi itong patay na wika.

Susunod sa listahan ang Agta-Isarog (Bundok Isarog ng Naga) , Agta-Villa Viciosa na matatagpuan sa Abra at ngayon na…

The Undying Customs of Ibanag

Ang Pagmamano ay isa sa mga namamatay na kaugalian ng mga Filipino. Kumukupas habang dumadaan ang panahon at naging pang-seasonal na lang ito tuwing pasko kung saan ang inaanak ay humihingi ng aginaldo sa kanyang ninong/ninang at bago siya bigyan syempre nagmamano muna.

Sa mga Ibanag, ang pagmamano ay buhay na buhay pa hanggang ngayon. Ito’y paggalang nila sa mga nakakatanda tuwing darating ang isang nakakabata galing sa bakasyon o nawalay ng mahabang oras sa loob ng isang araw.

Ako bilang isang anak ng Ibanag (nanay ko), namulat ako sa mga ugaling kaistriktohan ng aking lolo. Ang pagmamano ay dapat ginagawa at ang di pagsunod nito’y kabastusan para sa kanila. Sisitahin ka o papagalitan.

Ang paghikab habang kumakain ay kinokonsiderang hindi paggalang sa mga nakaharap sa kainan at ganun din sa mga pagkaing nakasalang sa mesa. May kaukulang kaparusahan ito. Pwedeng papaluhurin ka sa munggong nakakalat sa sahig o sa asin na nakalagay sa bilao.

Ang pag-offer ng kape sa mga nangapit-bahay …

Baina ken Buneng

Ganganin nalikaw amin ni Nana Merced ti amin a suli ti balay. Di met laengen sumangpet ni Tata Carias.      Agmaysa orasen a binay-anna a nakatakkub ti pinggan iti lamisaan. Itay pay a nagsebo ti digo ti lauya a baka a nagrigrigatanna nga iniwa iti kutsilio ta awan ti natadem a buneng ti lakayna. Ti laeng lalat a baina ti nakitana a nakabitin iti ngatuen ti kasuoran.

Alikumkumenna koma ti pinggan idi maiwalin ti abbong ti ridaw a kumamang iti sala manipud iti kosina. Ni Tata Carias ti naikuadro. Awanan timek a simrek. Narusanger ti suot daytoy ta tanda ti dina panagsukat iti dua aldaw. Simmango iti lamisaan ket imparabawna ti buneng. Nakigtot ni Nana Merced idi maitupak daytoy iti rabaw ti lamisaan. Uray la naglagto ti tinidor ken kutsara. Namarkaan ti nasilap a buneng iti nagkiggang a dara.

"Mabisinkan? Innak laeng idadang diay sida." Timmalikod ti baket.

Agsubli koma ti baket a mapan mangala iti malukong idi magaw-at ti punguapunguanna. Agpukkaw koma nga agpaarayat ni Nan…