AMA MACARIO

NAKUSNAWEN iti alintatao ni Ama Macario dagiti banag nga adda iti sangona; kasla naabungotan iti asuk ti aglawlawna. Ti laeng nalamiis pay laeng a siray ti lawag-a simmarut kadagiti bulong ti karantiway a logo iti sango ti balay ken mangpaypayong iti beranda a nangipatugawan ni Hilda kenkuana-ti mangap-apros iti kuribetbeten a kudilna ti mangibagbaga kenkuana a kasingsingising pay laeng ti init. Kumutukot ti imnas nga idateng ti salemsem ket sumuknor iti nalabudoy a laslasagna-manipud iti takiag agingga kadagiti dapanna a di met nagdisso iti semento a nakaimulaan tipadapan ti butuabutuag a pagsangsanggiranna.

Matimudnan pay met laeng ti uni dagiti billit-tsina nga agaayam kadagiti sanga ti narukbos a logo ngem kasla maipalpalpayag laengen kenkuana. Agal-allangogan ngem awan ti napatak, a no maminsan, ti waneswes laengen ti angin a lumabas ti kasla mangar-arasaas kenkuana.

Idi pay a kayatna ti umaliwaksay kas ita. Ngem kadagiti naglabas, tunggal gandatenna ti tumakder, agpilko dagiti gurongna-dida kabaelan a bagkaten ti dagsen ti bagina. Nabayag daytan. Agbutuan sa pay ketdin ti patongna iti katutugaw.

Pasaray ketdi ipilitna ti tumakder idi. Umanayen no kua dagiti magaw-atna nga agserbi a sarukodna. Taraigidenna ti kongkreto a diding ket mapan iti sango ti balay. Idi adda idiay Cabugao a ‘yan ni Danilo dayta. Mabalinna koma met ti agpaatibay iti apokona a ni Wilma. Ngem yan-anusnan ti pasaray mapatugaw wenno agkarayam a rummuar. Sakiten uny ti nakemna ti mabugkawan. Ta idi napigsa pay, awan ti mangbugbugkaw kenkuana.

Ngem nupay kumapkapsut iti panagriknana ken kasla dumagdagsen ti barukongna a kasla adda naibuttuon nga alsong-San Esteban, nalawag ketdi ita ti lagipna.

“O, Amang, ania ti marikriknayo?” naitimkanna ni Hilda iti likudna.

“Di la ngata makalagip ‘tay adim?” kinunana ketdi.

“Saa kadi a dayta ti pakaringgoram, Amang. Sumangpetto ni Danilo. Dandanin.” Sidudungngo ni Hilda a nagpisel iti abagana sa nagpakadan tapno ituloyna kano ti labaanna.

Saanen a tinaliaw ni Ama Macario ti nagturongan ti naannad a paddak ni Hilda. Marigatan pay met a mangikuti iti ulona.

Naminduan ngaminen a na-stroke. Ti naudi ti nangidagel kenkuana. Nabibineg ti kanigid a paset ti bagina, dina maigaraw, di makarikna uray ti kinnit dagiti kuton nga agap-apon iti sengngat ti way a butakana. Dina payen mabugaw dagiti ngilaw a mangkarkarayam iti kanawan a takiagna. No dina iwagteng, pagumaanda nga ug-ugmokan ti gaddil iti punguapunguanna.

Diwigen dagiti bibigna ket no subuan idi ti apokona, uray la matnag ti kutsara iti daga ta di dagus a maisakmol ti agtigtigerger a ngiwatna dagiti makan. Banag a pagpungpungtotan ni Wilma, ti apokona ken ni Danilo. Bugkaw ken lais ti bulon ti kanenna.

“Tarimaanenyo met, a, Apong! Makapasuronkay met!” Dayta a dayta ti litania daytoy kakaisuna a putot iti bukodna nga anak. Isu la unay ti sakiten ti riknana…

Pasaray saan nga ituloy ti apokona a pakanen no kua. Idisso lattan daytoy ti labayna iti datar, iti abay ti katrena, ket pagiinnagawan dagiti manokda. Agkiraos ti tianna ngem awan mabalinna. Awan met ngarud gawayna a mangibaga iti kasapulanna…

Idi agdadaraddanen ti lpannakaisbona iti sapinna, impaaramidan ni Danilo iti katre a kawayan iti abay ti kosinada. Ditana nga agmalem kalpasan a madigos wenno malabaranda iti bigat-ta dina metten kabaelan ti mapan iti banio. Naminsan, pinadasna ngem naipagalis iti sementado a suelo ti banio ket naitupa ti bakrangna iti inidoro. Kimmaro la ket ngarud ti an-annayenna. Nablo ti maysa a paragpagna ken bimtak ti kiday ken bibigna.

Pinawilanen ni Danilo a mapan iti banio manipud idi.

“Yisbom lattan iti iddam!” impukkaw idi ti barona, napigsa ta insulluop pay daytoy dagiti imana iti lapayagna.

Kalbario kenkuana dayta. Limmaklakayan! Saan met nga agkabaw. Ngem ania ngarud ket di met atibayen ni Wilma no awan ti amana? Inanusannan a mayartem ti puklo ti sapinna iti angseg ken pasaray banaal no kasta a malipatanna nga ibaga ti irurugitna.

Iti malem, sakbay nga ipanda iti kuartona, sipsiputanna a palayasan ti apokona iti danum ti nagiddaanna tapno mayabog ti rugitna iti kanal. NO dadduma, mapunpunno iti rugit ti karsonsiliona. Maawatna met ketdin ti kasasaadna. Nalag-anen ti riknana a mangur-uray iti panangipulangna iti binulodna nga anges iti Namarsua. Ngem no malagipna ni Danilo, dina malapdan ti agtilmon iti dakkel…


SIUMANNA ni Hilda, anak iti kinabalasang ti asawana a ni Ingga. Lima a tawen daytoy idi agam-ammoda ken Ingga. Dagus a nagkinnaawatanda iti ina ni Hilda ket kalpasan ti sumagmamano laeng a bulan, nagkallaysadan. Inakona ti responsibilidad a kas ama ni Hilda. Imbilangna a kas pudpudno nga anak. Ngem idi dimteng kadakuada nga agassawa ni Danilo kalpasan ti dua a tawen a panagdennada, nakissayan ti panawenna ken ni Hilda.

Nupay kasta, nagbalin a natulnog ken nasaririt nga ubing ni Hilda. Bayat ti panagdakkel daytoy, adu a pammadayaw ti inruknoyna kenkuana. Isu ti paborito ni Hilda a mangyukkor kadagiti medalia a magun-odna no kasta nga agserra ti klase.

Inggaedna met ti nagtrabaho tapno mapagbasa ni Hilda. Nagpaay a klerk iti opisina ti Departamento ti Agrikultura iti ilida.

Awan koman ti sapulenna pay iti binangonna a pamilia. Ngem dimmakkel ni Danilo a kas supadi ti galad ni Hilda.

Maited amin a kayat ni Danilo ngem nasumokna ti nagbisio. Binaybay-anna ti panagadalna. Masansan pay nga ayaban dagiti mamaestra ni Danilo tapno ipulongda ti pannakibarbarkada daytoy. Nagsardeng idi addan iti maikadua a tukad ti kolehio.

Iti las-ud ti pannakaidalitna, daytoy ti ad-adda a mulmulmolan ti panunotna. Dina mautob no apay a nagkasta ti barona. Dida met nagkurang nga agassawa ti pammagbaga. Ti la unay pakalunagan ti nakemna, no bugkawan ti apokona. Kaasinto pay ti barona inton isu met ti lumakay ken awan mabalbalinnanna a kas kenkuana ita.

Napia ken ni Hilda ta nasingpet iti naasawanna a kamaestroanna iti elementaria idiay Claveria. Komportablen ti panagbiagda.

Ngem ni Danilo, abus ta naganus pay iti sangapulo ket siam panangasawana, ta intarayna ti nobiana, awan pay turong ti biagna. Awan met ti naaramidanda nga agabbaket idi no di pagkasarenda ida ta di metten kayat ti babai ti agsubli iti sidong dagiti nagannakna ta dua a bulan gayamen a di sinangpetan ti regla.

Dandani nadapigdapigna ni Danilo idi.

Iti dennada nga agassawa ti nagnaedan met laeng da Danilo ken ti kasimpungalanna. Anak la ti anak, ngem kasano a malipatanna dagiti aramid ti anakna a nanipudan ti panagsaksakit ti barukong ni Ina Ingga?

Idi duan ti putot ni Danilo, nagapada nga agassawa gapu iti babai. Nairana nga awan idi ket ni baketna, ni Ina Ingga, ti naganawa, Inyalikaka ni baketna ti manugangna iti panangtungpa koma ni Danilo. Ket ni Ina Ingga koma ti naglak-am kadagiti sipat a para koma iti manugangna. Agingga iti inapput ni Inggana ti barukongna ket nadalupo iti suelo. Idiayen ospital ti nagdanonanna ken ni Ina Ingga. Intarayda iti ospital ngem naladawen.

Riniknana unay ti napasamak. Dina payen nadnadlaw ti panagsalog ti pigsana. Ngem saan a nakalisi ken ni Hilda daytoy ket kinalikaguman daytoy ti pannakipagnaednan idiay Cagayan.

“Uray kad’la mabiit, Tatang,” kinuna daytoy.

Sakbay a naibagana ti panagkedkedna, nangngegna a kinuna ni Danilo: “Ala man, Manang, tapno mapadasanna met ti uray agmakabulanna laeng idiay ‘yanyo.”

Saan a simmurot ken ni Hilda. Patienna a kabaelanna pay laeng nga isakad ti panagbiagna. Mano la ti tawenna? Makatawen pay santo agretiro iti trabahona iti gobierno.

Simmina iti poder da Danilo; immulog iti balay a pinatakderda iti daydi asawana ket nagpatakder iti kalapawna iti bangir a pungto ti kalsada a sakup met laeng ti solarda. Impabus-oynan ken ni Danilo, ti saksi nga apon ti mangit ni ubing a Danilo, ti saksi ti agpatnag a panagsinsinnublatda ken Ina Ingga a mangilillili ken ni Danilo…ken dagiti garikgik ni Hilda no ray-awenna ti adina.

Nasakit man ti nakemna nga umulog iti agdan…

Gapu ta awan idi ti masnop a trabaho ti barona, impaimana kenkuana ti dua ektaria a taltalonenna a ti katulagan, pagguduaandanto ken Hilda inton awandan a dadakkelda.

Naammuan ni Hilda ti panagbalayna nga agmaymaysa. Ammo ti siumanna a saan nga isu ti ama daytoy, ngem mariknana unay nga adda asi ken pateg a naikitikit iti puso ti imbilangna nga anak. Iti naminsan nga ibibisita ni Hilda iti lugarda, inallukoyna manen daytoy a makipagnaed kadakuada nga agassawa.

Nagkedked manen. Saan laeng a gapu ta mabain iti manugangna nga idi laeng kasarda ken Hilda a nakitana. Wenno gapu ta tagisayangenna ti trabahona iti gobierno ta di pay met nakapagretiro.

Ngem ammo ni Hilda ti makagapu…Ket maawatan daytoy ni Hilda.

Nupay simmina iti pagnaedan ken ni Danilo, dina maitured a binaybay-an daytoy. Awan ti umno a direksion ti biag ti barona. Ibisiona ti paglakuanna iti maapitna.

No kasta nga agsakit dagiti appkona idi, isu ti maturtoran. Sigud nga umarayat. Isu ti mangbayad iti nagastos iti ospital. Isu ti mangsulsulnit kadagiti pagkurangan ti barona iti pamiliana.

Awan met ketdi aniamanna kenkuana ti magastosna. Ngem ti mapaspasamak ken ni Danilo, nasakit ti nakemna.

Ket idi nagretiro, namin-ano manen nga inud-ud-odan ni Hilda nga agbakasion idiay Cagayan.

Sakiten met ti nakemna a dian mapagustuan ti balasangna ngem kasano a panawanna ni Danilo?

“Tatangkayo met…” kinuna ni Hilda.

Kayat na idi nga arakupen ti balasangna iti nakair-irut ta kasla matunaw ti pusona. Awan man laeng ti nasaona.

Adu a pammagbaganan iti barona sakbay a nagpa-Claveria, nupay iti panunotna, lakayen ni Danilo, ammonan ti umno ken saan. Biangna laengen ti mangpatigmaa.

Awan ti makunana iti sidong ni Hilda ken ti pamiliana. Nasingpet ken naanus ni Larry a manugangna kasta met dagiti annakda a maysa a babai ken maysa a lalaki.

Nagbaliw a naminpinsan ti biagna In-inut nga immapon ti ragsak iti barukongna. Ket nangrugi a naay-ayo. Agingga nga inkeddengna nga urayennan ti pannakagsat ti angesna iti sidong ni Hilda. Total, agingga a kabaelanna ti agbiahe, sagpaminsan met a bisitaenna ti pamilia ni Danilo idiay Cabugao. Maysa pay napanunotna a bareng agbalbaliw ti barona no awan namnamaen daytoy a madadaan mangsaranay kenkuana.

Mapanunotna ita- wen, ita laeng nga umapay kenkuana-daydi ipapanawna idiay Cabugao, kasla daydin ti rugina nga agpakada. Ta saan a nagbayag, nakariing a nadagsen ti bagina. Saan a normal ti pitik ti pusona iti panagriknana. Kasla mabombombaan dagiti uratna iti napipigsa nga angin. Titeltelna kasla naktangan. Kasla aggurigor iti panagriknana. Dagus nga inawaganna ni Hilda a madama a mangtamtaming iti lesson planna. Intarayda iti district ospital. Na-mild stroke gayam. Kinuna ti doktor a mabalin pay a maisubli ti normal a kasasaadna no la ketdi maitultuloy ti therapy ken maliklikan daytoy ti nalaus a panagpungtot, sobra a ragsak ken nakaro a bannog.

Nagparang ti barona iti kabigatanna ta impadamag ni Hilda ti napasamakna. Immay sinukon ti barona. Narikna ni Ama Macario ti napalalo nga ad-adi ni Hilda. Ammona a gapu daytoy ti galad ti adina. Ngem awan ti nabalinan ni Hilda aglalo ket imbaga met ti adina a nagbalbaliwen ket kayatna a sulnitan dagiti nagkurkurangan ti amada.

Uray ni Ama Macario, namati iti barona. Napalua pay idi ket inkeddengna a sakbay a tumangad iti barsanga, mariknana met ti ayat ni Danilo, ti kakaisuna a nagtaud kenkuana. Awan ti naaramidan ti balasangna no di ti nangibilin iti adina kadagiti makapakaro iti kasasaadna.

Awan ngatan ti kararagsakan a paset ti biagna no di ti umuna a dua a bulanna iti sidong ni Danilo. Kinunkunana a nagbalbaliwen ti putotna. Isu nga idi rengrengen ni Danilo nga isu pay laeng ti mangiggem iti dokumento ti daga ta isaldana kas placement fee ni baketna nga agabrod, saanen a nagkedked. Maawatanto met ngata ni Hilda. Saan a bale ni Hilda ta agpadada iti asawana nga adda trabahona.

Ngem kalpasan laeng ti mano nga aldaw, nadamagna iti maysa a kaarubada a nakitungtong kenkuana bayat ti panagwatwatna iti bigbigat a ti nangisaldaan ni Danilo iti titulo ti daga iti sangagasut a ribu, imbayadna iti utangna iti sugalan; ket ti dadduma, naipaabakna met laeng iti sugal.

Anian a pungtotna, ngem pinagkalmana laeng ti riknana. Ammona a di pay nagsubli ti naan-anay a salun-atna.

Pinennekna ti nadamagna. Nagsinnungbatda nga agama. Kinuna ni Danilo a tawidna ti daga ket maaramidna ti amin a kaykayatna. Nagwingiwing laeng ti manugangna a dumdumngeg iti asidegda.

Ngem daydi a pasamak ti nangidagel kenkuana. Ta iti panagsinnungbatda nga agama, ti laengen kaaddana iti ospital ti maudi a malagipna.

Nakariing idi iti ospital a kasla napandagan ti bagina iti no mano a sako ti irik. Pinadasna a kutien dagiti takiag ken sakana ngem kasla nakagalut dagitoy. Kasla adda bukodda a nakem a sumupring iti pagayatanna. Inin-innayadna nga immulagat dagiti matana ngem iti panagkunanana, nakamulagatdan. Ngem apay nga awan ti makitana a nalawag no di ket puro asuk ti aglawlawna? Iti panagriknana, kasla nakakaranukon iti uneg ti abut . Adda dagiti uni ken karibuso ngem nakaad-adayo iti panagdengngegna. Nalagipna laengen ti napasamak iti nagbaetanda nga agama.

Nakarkaro ngem iti daydi immuna a pannaka-strokena. Addada maanninawanna a ladawan ngem nakusnaw. Addada uni ngem di unay nabatad. Dina metten makarawa iti suli ti panunotna dagiti nasam-it a lagipda nga agabbaket. Dagiti lailoda a di agressat. Ti isem ni Ina Ingga nga uray kabul idi, napintas latta para kenkuana. Di met uray ti barona ket ikamkamatna idi ti burrarawit no kasta a di kayat daytoy ti mapan ti sumrek iti klase ta kaykayat daytoy ti mapan agpalsiit sadiay katanubongan iti pagaw ken tukling a kaduana dagiti barkadana?

Nagtalinaeden iti iddana. Impanda ti katrena iti abay ti kosinada. Agingga a dina napupuotan ti panaglayas ti isbona iti katrena. Nagpukkaw ngem antatel dagiti sumngaw a balikas iti ngiwatna. Dina maigawid ti panagdiwig ti ngiwngiwna.

“Naaglookooon diiaay assoo, iinissbuaannakkk keeetdiinn!” kinunana idi makita ni Wilma.

“Pabpabasolenyo ti aso, Apong, ket no awan met asotayo,” nagbagsobagsol ni Wilma. “Nang ni Apong inisbuanna ti nagiddaanna!”

Naawatanna ti impukkaw ti apokona ta dandani naipullat iti lapayagna ti ngiwat daytoy. Immasideg ti manugangna ket inan-anusan daytoy a sinukatan ti pagan-anayna. Dina koma kayat nga ti manugangna ti mangasikaso kenkuana ngem awan ti maaramidanna.

“Tang, dikay agbabain. Awan ni Danilo ta adda manen sadiay galeria,” kinuna idi ti manugangna.

Ngem mabain unay. Napia pay dagitoy ngem ti anakna. Ket kasla ad-adda manen a naktangan ti tengedna iti panagriknana. No adda koma laeng ni Hilda. Ngem ammona a saan a binagaan ti baron ti kabsatna.

Maysa nga aldaw, nakarikna laengen kadagiti apros a nauumbi. Addan dagiti atibay ni panangilala. Adda manen ragsak ken ayat a mariknana.

“Pudno ti atapko idi,” saan unay napigsa ti timek ngem kasla adda milagro iti boses a nalawag a simrek iti lapayagna. Pamiliar kenkuana. “Aniaka metten, Adingko, apay nga intulokmo a kasta ti nakapay-an ni amang?” Sika pay met a pudpudno nga anaknati makaitured iti kasta. Uray no dinak .pudpudno nga anak, impategko ti amam-ta amangko met! Ania kadi ti nagkurkuranganna kenka?”

Awan nauray ni Ama Macario a timek ni Danilo. Ngem kasla dagidagi nga agpalpallayog dagiti balikas iti suli dagiti lapayagna.

“Inkarim a nagbalbaliwkan…”Nabatbatad itan dagiti balikas a mangegna.

“Dimi met binaybay-an ket! No koma binaybay-anmi, dimi koman pinakpakan, binay-anmi koma lattan dita kalsada a kutiperperen, mabisinan ken mapudpudotan.”

“Umanay kadin kenka dayta?” Tinaripatoyo kadi a kas pudno a kapamiliana? Kurangna laengen a payaramidam iti tangkal…Alaek ni amang…”

“Di alaem!”

Nagsao ni Ama Macario. Ngem ammona nga awan simngaw kadagiti agdiwdiwig a bibigna a nagtaya kadagiti danum a nangunor iti ugis ti agongna.


IMMAPLAW ti nasalemsem nga angin. Agpaypayapay dagiti bulong ti logo nga ay-ayamen ti angin a mangibuybuyog iti arbis. Inamlidan ni Ama Macario ti rupana sa kimmita iti amianan, iti puon ti bambantay. Kasla ar-arapaapenna nga agpalauden dagiti kannaway. Naglabbet ti saem ken ragsak a simmuknor iti barukongna.

“Napaayak a kas ama,” naitanamitimna ket nagsennaay.

“Matuduankayo, Amang!” Ti naumbi a boses ni Hilda.

“Innak ipaiddan. Kayatkon ti aginana.” Agannawil ti dilana.

Narikna ni Ama Macario ti panangigaga ni Hilda iti panangatibay daytoy kenkuana a simrek iti kuartona. Isu payen ti nangules kenkuana.

“N-naragsakak para kenka, Anakko…”

“Aginanakayo ngaruden…”binisong ni Hilda.

Nagsung-ab ketdi ni Ama Macario. Nagkidem. Anian a bantot ti barukongna. Kasla dimmagsen ti naipandag nga alsong-San Esteban. “A-awan met laengen ni Danilo.”

“A-amang?” Malagawan ni Hilda. Ngem saanen a nadlaw dayta ni Ama macario. Dumagsen ta dumagsen latta ti alsong a naipandag iti barukongna.

Pagammuan, kasla inyarasaas laeng ti angin ti amin: “Amang, addan ni Danilo! Addan, Amang! Sangsangpetna unay!”

Pinilitna nga inungap dagiti matana. Addan, Anakko? Kinuna koma ngem dina naibalikas.

“addan ni Danilo, Amang…”

“Amang…pakawanennak…”

Pinilitna ti immisem. Pinilitna ti tumakder. Ngem adda nakaim-imnas a rikna a nangyadayo kenkuana iti kayatna nga aramiden.

Nagugaogen ni Hilda. Inatibay ti asawana, isu a nagpakawan ken ni Ama Macario, para ken ni Danilo nga impatpateg unay ti amada.

G i b u s n a


-Bannawag, Abril 30, 2007
Post a Comment

Popular Posts