RIGNAS

i.

"RIGRIGNASEN dagiti loko nga ubbing dagiti pagayen,” naitanamitim ni Bayang iti pannakasirpatna kadagiti uppat nga ubbing nga agtartaray iti kapagayanna iti lungog.

Iti pagtugtugawanna a kalapaw, natibong ti panagdengegna iti garikgik ken katawa dagitoy. Nawaya met a makitana ti pannakaisaplit dagiti nakadumog a dawa kadagiti bakrangda tunggal umaskawda.

Inukradna ti kanawan a dakulapna ket naglagtolagto ti kanigid a tammudona iti kanawan a ramay. Naungap ti bibigna.

“Dinan mauray ti lima nga aldaw,” naitanamitimna manen. Inunor dagiti matana dagiti umamarillon a bulongna a pagay. Sa timmakder ket tinaluntonna ti akin-abagatan a pungto ti kinelleng. Timmaliaw dagiti ubbing idi madlawda ti kaaddana.

“Saan a rummuar iti tengngat’ aldaw ti lawwalawwa. Iti rabii nga agsapotda; no nalamiis ken nasipnget,” naalumamay ti bosesna. Naiturong dagiti matana iti ubing a lalaki nga agpito ti tawenna ken unnat ti buokna.

“Kaing-ingasna latta ti amana,” nayesngawna ket pinadasna a kinarawa ti riknana. Nakarikna iti salemsem.

Nakanganga dagiti ubbing a nagtangad kenkuana. Dua kadagiti lallaki ti nakaiggem iti nagawangan iti gurabis.

“Angkel, kabutengda ti init ta mauramda?” nagkuretret ti muging ti kakaisuna a babai ken kaubinganda iti tallo a tawenna.

“Saan, a. Aginanada iti aldaw, agriingdanto manen iti malem tapno adda pigsada. Nalaglagda ti katayda no kasta a nalamiis. Ket masapulda a nalagda ta ti sapotda ti pagtiliwda iti kanenda. Isu nga inton bigat laengen nga agsapulkayo. Kitaenyo, nagadu dagiti narignasyo iti panagtaraytarayyo. Sayang dagita.” Intudona dagiti naruros a dawa. Sumirsirip ti dadduma kadagiti dapan ti ubing nga unnat ti buokna.

“Angkel, dimi met ‘gamin ammo!” kinuna manen ti babai.

“Ay, wen. Isu met la a rabii no mapankayo ‘yan da Anti Sayya idi,” kinuna met ti inaunaanda sa ginuyodna ti ima ti unnat ti buokna sa nagtarayen nga immadayo.

“Lokona’toyen nga ubing,” nakuna ni Bayang. Agwingwingiwing a mangbuybuya iti panagiinnuna dagiti ubbing iti dakkel a tambak.

TIMMANGWA ni Sayya iti tawa ket sinirpatna ti kabus a bulan a nagkul-ob kadagiti bulong ti pakak iti daya. Nakalawlawag ket nakangayngayed ti aglawlaw nga ad-adda a mangpagpagayebyeb iti iliwna ken ni Leon. Mano kadin a kabus ti limmabas sipud daydi naudi nga isasarungkarna?

Pimmanaw iti tawa ti kuartoda a pagtamtamdaganna tapno kitaenna ti anakna; narnekanen iti turog daytoy. Iti sumarsari a lawag ti bulan iti tinidtid a bulo a diding ti balayda, nalawag a makitana ti rupa ti anakna. Ipalpalagipna la unay ti rupa ni Leon.

Pinunasan ni Sayya ti ling-et ti ubing iti muging daytoy. Nadagaang ti rabii. Napaidam pay ti angin. Dagiti bulong ti arubayan, di man laeng agkuti.

Simmirpat manen iti silulukat a tawa. Adda anniniwan a sumungsungad manipud iti laud. Kumarasakas dagiti nagango a bulong ti kawayan a mapayat iti bangir a solar.

Babaen ti anniniwan, iladladawanna a maysa a lalaki ti dumteng. Ti danapegna, kas iti kabalio a pagpagpaguyod ti maysa a nabaknang a taga-ili; ti takderna, kas katangken ti sagat nga adigida a saan a basta tumbaen ti bagyo; dagiti nabibisked a pammagi a tinubay ti trabaho iti away.

Maripar itan ni Sayya ti sangaili. Addaan iti langa a pagragutan ti asino man a babai iti lugarda.

Nagapo ti lalaki idi makabatog iti balay. Timmamdag ni Sayya iti tawa sa met laeng pimmanaw. Sinabatna ti dimteng.

“Bayang! Rabiin, apay?”

“Aglubilubida idiay kuada Canya. Kunana a sukonenka. Uray apagbiitka laeng. Nalipatamon ti awisna?” Natibong ti boses ti baro.

“Wen gayam, kasangayna ita!” Immisem ti balasang a panglingedna iti bainna.

“Umulika.”

“Dika unay ‘gamin agpampanunot. Dimo bilangen dagiti matnag a binulong ti kalendario ta nayonanda ti uged dayta mugingmo.” Immisem iti apagbingi ni Bayang. Nagranitrit ti pangal ti agdan iti yuulina.

“Kasla inkabesam dayta manipud iti Bannawag,” inkatawa ni Sayya. Ngem iti unegna, kunkunana: Diak magawidan ti riknak. Ammom metten ti makagapu. Di man laeng nasurnadan daydi isasarungkar ni Leon. Uppaten a kalgaw. Dina kadi man laeng kailiw ti anakmi? Mano pay ngata a kabus ti buyaek tapno laeng maep-ep ti iliwko? Agsubli pay ngata iti dennami nga agina?

Nakita ni bayang ti panagtulid ti gimmilap a banag iti pingping ti balasang nga ina. Natnag iti datar. Kinaut ti baro ti bolsana ket indiayana ti inabel a paniona ngem di inawat ni Sayya.

“Tungpalento ni Leon ti karina…kadakayo nga agina…” Napnuan iti namnama ti timek ni Bayang. Maasian la unay iti langa ni Sayya.

“Ngem kaanonto a sumangpet?” Inamlid manen ni Sayya ti pingpingna.

“Inta ketdin ket amangan no awan ti para bayoda,” kinuna ketdi ni Bayang ket nagturongen iti agdan.

“Innak la ngarud agsukat ken agpakada ken ni Apong dita sipi..”

Timmaliaw ni Bayang; insurotna ti panagkitana iti balasang. Nalapsat latta uray addan maysa nga anakna. Narikna ti baro ti kasla pannakapika ti barukongna.

Nagasatka unay, Leon, Naitanamitim ni Bayang. Apay a maituredmo nga ikastoy dagiti aginam?

AGPADA nga agduyos da Leon ken Bayang ken ni Sayya a kinaubingan ken kataebda. Nagtulagda nga aggayyem nga awan ti agsaksakit ti nakemna asino man kadakuada ti sungbatan ti balasang.

Di mailibak ken ni Leon ti naidumduma a kinasinged ni Sayya ken ni bayang. Kanayon nga agkuyogda iti panggedan: panagburas iti mais, panagpag-utan iti mani, panaggatud wenno panaggapas. Arigna addan nagkinnaawatanda. Kinapudnona, binagaanen ni Sayya ni Leon a barkada laeng ti mariknana para kenkuana.

Ammo ni Leon, ti panagkadkaduada da Bayang ken Sayya ti pakaarusanna. No pammagi, agpadada ken Bayang. Ngem natataer nga amang. Dina met ngaminmasango ti sumalog iti talon ta agad-adal idiay kabesera. Agnaed pay iti ili isu a manmano nga agkitada ken Sayya. Adayo ti nasurok a lima a kilometro a kabambantayan a pagnaenna no agawid iti minalem. Tunggal Biernes laeng daytoy nga agawid iti barioda.

Iti laksid ti kinapasig ti rikna ni Sayya ken ni Bayang, di impudno ni Bayang ti riknana. Amkenna ti mabalin a biagdanto ken Sayya.

“G’yem, adda kadin nagkinnaawantanyo ken Sayya?” kinuna ni Leon ken ni Bayang iti dayta nga aldaw a nakatugawda iti pingir ti napagtutuon a bato. Addada iti Banurbor, iti waig a pagdigdigosanda. Ditoy ti ayuyangda nga aggayyem sipud pay idi adda puotda. TI burubor met laeng ti nangsaksi iti szpatada nga aggayyem nga asino man a maabak iti puso ni Sayya, batokenna iti maminsangapulo ti sangapulo kadapan ti kaunegna a dissuor.

Nagkatawa laeng ni Bayang a nangpidut iti natnag a bulong ti kaimito nga adda iti rangkis. Impaaudna daytoy iti danum.

“Dinak koma katawaan, G’yem. Ibagam no bumatokakon.”

“Dika man agkaskasta. Diak pay naipudno ti ayatko. Adda amakko…” IMmanges iti nauneg ni Bayang.

“Ngem talaga nga ay-ayatem?”

Pinerreng ni Bayang ni Leon. Nabayag a nagsinnanggol dagiti matada.

“Waswasek koman ti tulagta,” kinuna ni Leon. “Diak mabuteng a bumatok. Ngem ay-ayatek ni Sayya…”

Ad-addan a saan nga insina ni Bayang ti panagkitana iti gayyemna. Adda durdursok ti panagdesdesision ti gayyemna. Isunto ket ti pakaisarsarakam, kunkunana pay no kua.

“G’yem, ipabus-oymo laengen kaniak ni Sayya. Ipagpagapum laengen iti panaggayyemta. Diakto baybay-an. Dinto agbisin iti dennak.”

Nakigtot ni Bayang iti sinao ti gayyemna. Napatilmon pay. Isu daytan ti kunkunana. Kasla iparparupan ni Leon nga awanto ti naraniag a masakbayan ti balasang iti dennana. Tagtagibassiten ti gayyemna ti kabaelanna? Kasla napitik ti lapayagna.

“Awan koma met ti kinnastaan, a, G’yem.”

“Ibagbagak laeng ti pudno, G’yem.”

“Kadagiti ibalbalikasmo, diak ammo no gayyemka pay.”

“Ngem no talaga nga ay-ayatem ni Sayya, agpanunotka, G’yem.”

Namrayan laengen ni Bayang a kinita ti nagkinnamat a dua nga agatol a simmelsel kadagiti bato. Idi kuan rimmuar ti maysa. Addan sabali a kadduana. Dakdakkel.

Insublina a miningmingan ti gayyemna. Isu kadin daytoy daydi gayyemna? Daydi kanayonna a kadkadua.

Tiningitingna dagiti balikas ni Leon. Agang-angaw ti gayyemna? Tinukkolen ti gayyemna ti tulagda.

“Ania? Kinuna ni Leon. Agkatkatawan daytoy.

Nagsuek ni bayang iti simmarming a waig. Tanda kadi ti yaanamongna iti kayat ti gayyemna a mapasamak? Binay-anna ti pungtotna a timmipon iti nalamiis a danum. Inyaonna ti ulona ket pinunnona iti angin ti barukongna sa limned manen.

SIPUD iti daydi a panagsaritada ken Leon, liniklikanen ni Bayang ni Sayya. Uray ni Leon. Naamirisna a pudno ti kinuna ni leon. Ania ti napintas a masakbayan a maidiayana ken ni Sayya? Gagangay a mannalon laeng.

Dimlaw met ni Sayya iti panagliklik ni Bayang kenkuana. Mano laeng a balay ti nagbaetanda ngem kasla adda iti kabangibang nga ili no lablabsen ti agsao. Dati, inaldaw nga adda ti baro iti paraanganda. Kurangna laengen nga agindeg iti balayda ta pasaray payen makipangan. Ngem kadagiti naud-udi a naglabas nga aldaw, uray koma anniniwan laeng ni Bayang ti makitana. Ni ketdi Leon ti ad-adda nga um-umay.

Agpaspasapas ni Bayang iti pan-aw a pagreppet kadagiti pagsikkaenna iti bunubon iti turod idi mapasungadanna ni Sayya. Naladawen idi mapanunotna ti aglisi.

“Apay a lislisiannak? Adda kadi basolko?”

“Awan. Adu la ti obrak a kasapulan a maiwakas.” Naginkakalunkon ti baro iti pan-aw. Pinilina dagiti nalalagda.

“Saan a pambar dayta. Adu met obram idi…”

“Adu a talaga ti obrak…”

“Agul-ulbodka!” kinuna ti balasang; masimron; nadagsen dagiti paddakna nga immadayo. Pakawanennak, Sayya. Naragragsakkanto iti sidong ni Leon, naitanamitim laengen ni Bayang.

Ninamnaman ni Bayang ti pannakisarita ni Leon kenkuana. Nagkitada iti waig.

“G’yem, nagun-odkon ti arapaapko.” Imparabaw ni Leon ti takiagna iti abaga ni Bayang. Sa nagkatawa.

Timmalikud ni Bayang ket nangpidut iti bato. Imbakalna iti kaleddaan. Sinurot ti matana ti bato. Dina ammo ti nagdissuanna.

Kalpasan ti makatawen, naammuan ni Bayang nga agpa-Manilan ni Leon ken dagiti dadakkelna. Idiayda kanon nga agnaed-iti sidong ti babai a kabsat ni Leon a nayasawa sadiay. Idiay kano metten nga ituloy ni Leon ti kursona a kinainhiniero sibil.

Ngem ni Bayang, pangalaanna iti pagbasana? Makitaltalonda laeng iti apong ni Leon nga immun-una a nagdappat ditoy Salakan, dagiti nangpatag iti tapaw tapno agbalin a talon. Iti laengen talon nga ipakatna ti panawenna bareng adda pay gasatna nga agur-uray.

Iti kasasaadna, kasano nga agpannakkel ni Bayang ken ni Leon? Pudno unay a masapul ni Sayya ni Leon. Ulilan a demmang ti balasang idi agtawen pay laeng ti sangapulo. Nakimat ti amana bayat iti panagar-aradona iti sinilong nga awatna iti ama ni Leon. Kalpasan ti dua tawen, simmaruno met ti inana a nalmes iti Karayan Padlan iti ilalasatna koma a mangyudong iti lakona a nateng iti ili. Ni laengen apongna a Garan ti nagtartaripato kenkuana. Ket lakayen ni apongna sa parparigaten pay ti reumana.

No dadduma, di mamati ni Bayang a talaga a nairanta ken ni Canya. Isu ti kapatarna. Awan met ti pagkunaanna ken ni Canya. Napintas ken ub-ubing ngem ni Sayya. Nasingpet, mannakigayyem ken kanayon nga dda iti sibayna. Saanna a nobia ngem ammona ti rikna ti balasang kas ti pannakarikna ni Sayya iti riknana.

Nasinged ni Canya iti bagina ken ni Sayya. Isu nga iti kaawan ni Leon, simminged manen ti panaglangen da Bayang ken Sayya. Adda ni Bayang a manglinglingay ken ni Sayya no kasta a malmalday. Ammo ti baro, napunasen daydi gura iti nagbaetanda. Ti pakaburiboranna, in-inut met a nagsubli daydi kinasinged ni Sayya. Ket iti tunggal aldaw a makita ni Bayang ti balasang, maip-ipas ti barukongna. Apay a masapul nga agtuok iti kastoy idinto nga arigna gawgaw-atenna laeng ti balasang? Adda kenkuana amin a gundaway. Ngem gayyemnanto latta ni Leon uray ania pay ti inaramid daytoy.

SIMMANGPET ni Leon manipud iti Manila. Mailiw kano unay ken ni Sayya. Ket idi agdua a bulanen sipud pimmanaw manen ditoy Salakan, saanen a rumrummuar ni Sayya iti balayda. Nagbunga gayam ti isasarungkar ni Leon. Ngem saanen a nagparparang ni Leon manipud iti daydi naudi a panagawidna. Agingga iti nagpasngay ni Sayya. Ket ni Bayang ti adda iti sibayna, a saan ketdi a ni Leon.

“Nalabese unayen dayta a panagsakripisio Barok. Uray dimo ungapen ‘ta ngiwatmo, agsasao met ‘ta garawmo,” kinuna ni Ama Garan.

“Gayyemko ni Leon, Apong. Gayyemko met ni Sayya. Pakaragsakak no ania man ti maitulongko.”

“Barok, nagasgasat koma ti apok no sika ti pinilina ngem ti aguray iti tao a dina met ammo no kaano nga agsubli. Dina pay umay sirpaten dagitoy agina. Kaniak, uray dinan itungpal ti apok. Total, kasla awan met panggepna a kasta.”

Daytoy kadi ti nam-ay nga ibagbaga idi ni Leon a para ken ni Sayya?

Pudno a saanen a nasurnadan daydi nga ibibisita ni Leon. Kadagiti simarsaruno a tawen, nagpukaw ni Leon iti unibersidad a pagad-adalanna. Awan ti makaibaga iti napananna. Uray dagiti dadakkelna, dida maipatuldo no ‘yan ni Leon.

NAPATARAIGIDAN ti solar iti palangka nga iti tunggal maysa adda nakatugaw a balasang. Adda hasag a manglawlawag iti aglawlaw. Kumarayam ti bang-i ti natudok a manok iti igid a paglalanglangan dagiti baro.

“Oy, sumungsungaden ti biag-‘toy-biagmo, Canya!” sinurdo ti maysa ti lumablabassit nga agkasangay. Kas kalabbassit ti kayanga a naipalawlaw iti arubayan nga uray ti sipnget agandap ti marisna.

Adda ti imatang ti amin iti nagkuyog a pareha nga umas-askaw iti naimuntar nga alad. Nakakayang ti maysa nga ubing a lalaki iti tengged ti baro. Kasla agamada a kitaen. Nakapuot ti ubing itay agpakada ni Sayya ken ni Ama Garan ket kimmarayo. Awan ti naaramidan ti balasang nga ina no di isurotna ti ubing. Total, nasapa met pay.

“Agtalnaka man, Francia. Nakababain!” kinusilapan ni Canya ti kataebna a babai nga adda iti sikiganna.

“Naragsak a panagkasangaymo, Canya!” inkablaaw ni Sayya. Binisongna ti gayyemna. Inisemanna dagiti dadduma a babbalasang a mangkabkablaaw met kenkuana.

Inggay-at ni Sayya nga alaen ti anakna. Inyawatna dagiti takiagna iti ubing ngem nagwingiwing daytoy.

“Junior, bumabakan ta mapan tumulong ni angkelmo nga agbayo.”

“Mandiak!” Inet-etan ti ubing ti rakusna iti ulo ni Bayang.

Nagkakatawa dagiti sangaili.

“Naragsak a panagkasangaymo, Canya!” Adda inyawat ni Bayang a nasilap a nabungon a banag. Indissona ti ubing a dina pay koma kayat ti bumaba. Nagpakada ket nagtarusanna nga innala ti al-o a naipasanggir iti diding. Sinandianna ti maysa a lalaki a napan nagtugaw iti pasagad.

Nakiasud ni Bayang. Mayat ti panagdanggay ti garaw ti tunggal maysa.
Rinuggian met ti dadduma ti nagkanta a kaaduan ti kanta para iti agkasangay.

Nakiin-innestoria ni Sayya. Nagay-ayam met ti anakna a pasaray mapan umarakup iti saka ni Bayang nga agbaybayo.

“Mailiw ti ama ti anakko,” nakuna ni Sayya.

Inyawis ni Sayya ken ni Bayang ti panangitulnogna kadakuada idi agkakanayonen ti suyaab ni Junior. Ngem inggawid ida ni Canya. Pinaiddada ti nakaturog nga ubing iti kawayan a katre nga adda iti pataguab. Ni Bayang, nakiragup kadagiti lallaki a mangsangsango iti sangabayengyeng a basi. Madamdama pay, napnon ti aglawlaw iti natitinggaw a garakgark ken katkatawa. Nalpasen ti umuna a taraok dagiti manok idi in-inut a maburak ti ummong. Nagpakada ni Sayya ken ni Canya.

“Innak itulnog ida…” kinuna ni Bayang.

“Sika latta,” kinuna ni Canya. Nagkatawa ngem saan a nakalisi ken ni Sayya ti panagbaliw ti rupana.

Nabayag nga awan ti arimekmek iti nagbaetan da Sayya ken Bayang bayat ti panpannagnada. Ni Sayya ti nangbakruy iti ubing a narnekan iti turog.

“Mod’toy ni Junior ta sublatanka,” kinuna ni Bayang idi agangay.

“Bay-amon. Nabannogka a nagbayo itay.”

“’Mod’toy ketdin,” kinuna ni Bayang ket innalana ti ubing.

Awan manen timtimekda.

“Wen gayam, ania ti dimo pangayatan ken ni Canya?” Agduyduyos kenkuana ti anak ti kapitan.”

“Darsem ketdi ket, ne, agluan ti parbangon!”

“Kasano ngatan ni Leon itan?”

“Diak madanagan. Dandanin sumangpet.”

Naggiddanda a kimmita iti layap a limmabas iti ngatuenda ken nagsuek iti likudan ti turod. Nagtanamitimda a dua.

“Mabalin a maammuan no ania ti dinawatmo a grasia?” inimtuod ti balasang.

“Awan! Adda met, aya.”

“Ibagamon, a!”

“Bukodko la a dawat daydiay. Mamatpatika met iti pammati dagiti babbaket a di agsapsapin.”

`”Makaamoka. Sapay koma ta agpadata iti dinawat…nga agawiden ni Leon...”

Pinardasannan ti nagna.

Kasla nasudak ti barukong ni Bayang. Kimmamat ti baro.

“Dinawatko ti panagragsakmo koma…” inyarasaas ni Bayang kadagiti umel a sabong ti kawkawati a nalabsanda. Asidegdan ti balay da Sayya.

“INKA koma biit iridep, Sayya. Nagmalmalem ken nagpatpatnagka nga addaka idi iti sibay ni Leon agingga iti naitabon.” Naalumamay ti timek ni Bayang. Addada iti kadaklan ti balay da Sayya. “Kaasiam met ti bagim. Kasapulam met ti inana.

“Bayang, uppat a kalgaw a naguraykami. Uppat a kalgaw a nangnamnamaak. Apay a kastoy? Daytoy kadi ti subad ti panagurayko?” Timmakder ni Sayya. Nagunggon manen dagiti abagana.

Napan innala dagiti nagannak ti nobiona ti bangkay ni Leon iti kampo dagiti Army iti kabangibang a probinsia. Natatek iti bala ti bagina. Maysa kano kadagiti nakiranget kadagiti Army. Kimmapon gayam kadagiti rebelde iti Central Luzon. Di ammo ni Sayya no apay a napanunot ni Leon dayta.

“Laglagipem koma nga adda pay ti anakmo a pangibukbukam iti panawenmo. Dimo koma ipalubos nga agbalin a kasla rignas ti anakmo nga apaman a nairisang, makaammon iti biagna.”

Ad-addan ti saibbek ni Sayya. “Dagiti nalaing nga apong ti anakko…Saanda a bigbigen nga apoko ti anakmi ken Leon…”Agsangiten ni Sayya.

“Agyamanka laengen ta ditoy ilitayo nga impunponda ni Leon.”

Ti sangit, nagbalin nga ugaog.

ii.


INTUGAW ni Bayang iti tambak, impauyaoyna dagiti sakana ket immapiras kadagiti nagdumog a dawa. Ditoy ti dalan dagiti ubbing nga agturong iti kinelleng. Di pay simmingising ti init. Inulsan ti angep ti naiwaknar a kataltalonan.

“Yaman pay ta nagangep,” nakunana iti nakemna.

Sangadanganen ti init iti lulonan ti bantay iti daya ngem awan pay dagiti ubbing. Naakasen dagiti angep. Itay, adda dagiti lawwalawwa a nakitana a nakapakat dagiti sapotda. Kasla bambanti ti limminas a sapot. Adda nabungon a pattulit, kuriat, kulibangbang ken tuwwato kadagitoy.

“Awandan!” nanyesngawna manen. Timmakder ket inasakna ti nalungog a paset ti kinelleng. Binuyana dagiti nakadumog a dawa nga ap-apirasen ti pul-oy.

“Inton bigat mabalinen ti agani.”

Pagam-ammuan, nakangeg iti agriringgor nga ubbing. Timmaliaw ket nakitana ti tallo a lallaki ken maysa babai nga ubbing nga agsasaruno iti tambak. Agtatarayda.

“Aluadanyo dagita pagay,” kinuna ni Bayang.

Kinuyog ni Bayang dagiti ubbing a napan nangala kadagiti nakitana itay a lawwalawwa.

“Nagpintas!” kinuna ti unnat ti buokna iti pannakakitana iti dakkel a lawwalawwa.

“Saan a mabalin nga ay-ayamen dayta, Junior! Lawwalawwa ti nuang dayta!” Nagkatawa ni Bayang.

“No nagdakkel, Angkel!” kinuna ti ubing.

“A, di ammo, aya Angkel?” kinuna met ti ubing a babai.

Inubba ni Bayang ti babai. “Sika, saan a lawwalawwa ti ay-ayammo, wen?”Tulongam koma ni inam nga aglaba, a. Ken dimo tultuladen ni Unior nga angkel ti awagna kaniak.”

“Lakay! Mamigatka pay!”

Tinaliawda ti nagpukkaw. Agpaypayapay ni Canya nga adda iti kalapaw.

“O, pukpukkawannakan ni inangmo!” kinuna ni Bayang ket indissona ti ubing a babai. “Junior, agawidka pay laeng ket no sapsapulennakan ni inangmo!”

“Wen, Angkel,” kinuna ti ubing ket timmaray a nangkamakam kadagiti padana nga ubbing nga immunan.

Nangibulos ni Bayang iti nauneg ngem makapabang-ar a sennaay. Anian a naggasat ken ni Canya. Wen, ay-ayatenna ni Sayya. Ngem kasano a baybay-anna ni Canya a nanglinglingay kenkuana kadagiti panawen a kalidayna? Ken bay-bay-anna kadi a kasla rignas ti agpitpitik iti saklulo ni Canya gapu laeng iti panagayatna ken ni Sayya? Ni met laeng Sayya ti nagkuna kenkuana a masursuro ti agayat. Agpayso, ay-ayatennan ni Canya. Unay-unay.

Ket mangnamnama a kastanto met ni Sayya iti anak ti kapitan a nangikallaysa kenkuana.

G i b u s n a


-Bannawag, Agosto 20, 2007

AMA MACARIO

NAKUSNAWEN iti alintatao ni Ama Macario dagiti banag nga adda iti sangona; kasla naabungotan iti asuk ti aglawlawna. Ti laeng nalamiis pay laeng a siray ti lawag-a simmarut kadagiti bulong ti karantiway a logo iti sango ti balay ken mangpaypayong iti beranda a nangipatugawan ni Hilda kenkuana-ti mangap-apros iti kuribetbeten a kudilna ti mangibagbaga kenkuana a kasingsingising pay laeng ti init. Kumutukot ti imnas nga idateng ti salemsem ket sumuknor iti nalabudoy a laslasagna-manipud iti takiag agingga kadagiti dapanna a di met nagdisso iti semento a nakaimulaan tipadapan ti butuabutuag a pagsangsanggiranna.

Matimudnan pay met laeng ti uni dagiti billit-tsina nga agaayam kadagiti sanga ti narukbos a logo ngem kasla maipalpalpayag laengen kenkuana. Agal-allangogan ngem awan ti napatak, a no maminsan, ti waneswes laengen ti angin a lumabas ti kasla mangar-arasaas kenkuana.

Idi pay a kayatna ti umaliwaksay kas ita. Ngem kadagiti naglabas, tunggal gandatenna ti tumakder, agpilko dagiti gurongna-dida kabaelan a bagkaten ti dagsen ti bagina. Nabayag daytan. Agbutuan sa pay ketdin ti patongna iti katutugaw.

Pasaray ketdi ipilitna ti tumakder idi. Umanayen no kua dagiti magaw-atna nga agserbi a sarukodna. Taraigidenna ti kongkreto a diding ket mapan iti sango ti balay. Idi adda idiay Cabugao a ‘yan ni Danilo dayta. Mabalinna koma met ti agpaatibay iti apokona a ni Wilma. Ngem yan-anusnan ti pasaray mapatugaw wenno agkarayam a rummuar. Sakiten uny ti nakemna ti mabugkawan. Ta idi napigsa pay, awan ti mangbugbugkaw kenkuana.

Ngem nupay kumapkapsut iti panagriknana ken kasla dumagdagsen ti barukongna a kasla adda naibuttuon nga alsong-San Esteban, nalawag ketdi ita ti lagipna.

“O, Amang, ania ti marikriknayo?” naitimkanna ni Hilda iti likudna.

“Di la ngata makalagip ‘tay adim?” kinunana ketdi.

“Saa kadi a dayta ti pakaringgoram, Amang. Sumangpetto ni Danilo. Dandanin.” Sidudungngo ni Hilda a nagpisel iti abagana sa nagpakadan tapno ituloyna kano ti labaanna.

Saanen a tinaliaw ni Ama Macario ti nagturongan ti naannad a paddak ni Hilda. Marigatan pay met a mangikuti iti ulona.

Naminduan ngaminen a na-stroke. Ti naudi ti nangidagel kenkuana. Nabibineg ti kanigid a paset ti bagina, dina maigaraw, di makarikna uray ti kinnit dagiti kuton nga agap-apon iti sengngat ti way a butakana. Dina payen mabugaw dagiti ngilaw a mangkarkarayam iti kanawan a takiagna. No dina iwagteng, pagumaanda nga ug-ugmokan ti gaddil iti punguapunguanna.

Diwigen dagiti bibigna ket no subuan idi ti apokona, uray la matnag ti kutsara iti daga ta di dagus a maisakmol ti agtigtigerger a ngiwatna dagiti makan. Banag a pagpungpungtotan ni Wilma, ti apokona ken ni Danilo. Bugkaw ken lais ti bulon ti kanenna.

“Tarimaanenyo met, a, Apong! Makapasuronkay met!” Dayta a dayta ti litania daytoy kakaisuna a putot iti bukodna nga anak. Isu la unay ti sakiten ti riknana…

Pasaray saan nga ituloy ti apokona a pakanen no kua. Idisso lattan daytoy ti labayna iti datar, iti abay ti katrena, ket pagiinnagawan dagiti manokda. Agkiraos ti tianna ngem awan mabalinna. Awan met ngarud gawayna a mangibaga iti kasapulanna…

Idi agdadaraddanen ti lpannakaisbona iti sapinna, impaaramidan ni Danilo iti katre a kawayan iti abay ti kosinada. Ditana nga agmalem kalpasan a madigos wenno malabaranda iti bigat-ta dina metten kabaelan ti mapan iti banio. Naminsan, pinadasna ngem naipagalis iti sementado a suelo ti banio ket naitupa ti bakrangna iti inidoro. Kimmaro la ket ngarud ti an-annayenna. Nablo ti maysa a paragpagna ken bimtak ti kiday ken bibigna.

Pinawilanen ni Danilo a mapan iti banio manipud idi.

“Yisbom lattan iti iddam!” impukkaw idi ti barona, napigsa ta insulluop pay daytoy dagiti imana iti lapayagna.

Kalbario kenkuana dayta. Limmaklakayan! Saan met nga agkabaw. Ngem ania ngarud ket di met atibayen ni Wilma no awan ti amana? Inanusannan a mayartem ti puklo ti sapinna iti angseg ken pasaray banaal no kasta a malipatanna nga ibaga ti irurugitna.

Iti malem, sakbay nga ipanda iti kuartona, sipsiputanna a palayasan ti apokona iti danum ti nagiddaanna tapno mayabog ti rugitna iti kanal. NO dadduma, mapunpunno iti rugit ti karsonsiliona. Maawatna met ketdin ti kasasaadna. Nalag-anen ti riknana a mangur-uray iti panangipulangna iti binulodna nga anges iti Namarsua. Ngem no malagipna ni Danilo, dina malapdan ti agtilmon iti dakkel…


SIUMANNA ni Hilda, anak iti kinabalasang ti asawana a ni Ingga. Lima a tawen daytoy idi agam-ammoda ken Ingga. Dagus a nagkinnaawatanda iti ina ni Hilda ket kalpasan ti sumagmamano laeng a bulan, nagkallaysadan. Inakona ti responsibilidad a kas ama ni Hilda. Imbilangna a kas pudpudno nga anak. Ngem idi dimteng kadakuada nga agassawa ni Danilo kalpasan ti dua a tawen a panagdennada, nakissayan ti panawenna ken ni Hilda.

Nupay kasta, nagbalin a natulnog ken nasaririt nga ubing ni Hilda. Bayat ti panagdakkel daytoy, adu a pammadayaw ti inruknoyna kenkuana. Isu ti paborito ni Hilda a mangyukkor kadagiti medalia a magun-odna no kasta nga agserra ti klase.

Inggaedna met ti nagtrabaho tapno mapagbasa ni Hilda. Nagpaay a klerk iti opisina ti Departamento ti Agrikultura iti ilida.

Awan koman ti sapulenna pay iti binangonna a pamilia. Ngem dimmakkel ni Danilo a kas supadi ti galad ni Hilda.

Maited amin a kayat ni Danilo ngem nasumokna ti nagbisio. Binaybay-anna ti panagadalna. Masansan pay nga ayaban dagiti mamaestra ni Danilo tapno ipulongda ti pannakibarbarkada daytoy. Nagsardeng idi addan iti maikadua a tukad ti kolehio.

Iti las-ud ti pannakaidalitna, daytoy ti ad-adda a mulmulmolan ti panunotna. Dina mautob no apay a nagkasta ti barona. Dida met nagkurang nga agassawa ti pammagbaga. Ti la unay pakalunagan ti nakemna, no bugkawan ti apokona. Kaasinto pay ti barona inton isu met ti lumakay ken awan mabalbalinnanna a kas kenkuana ita.

Napia ken ni Hilda ta nasingpet iti naasawanna a kamaestroanna iti elementaria idiay Claveria. Komportablen ti panagbiagda.

Ngem ni Danilo, abus ta naganus pay iti sangapulo ket siam panangasawana, ta intarayna ti nobiana, awan pay turong ti biagna. Awan met ti naaramidanda nga agabbaket idi no di pagkasarenda ida ta di metten kayat ti babai ti agsubli iti sidong dagiti nagannakna ta dua a bulan gayamen a di sinangpetan ti regla.

Dandani nadapigdapigna ni Danilo idi.

Iti dennada nga agassawa ti nagnaedan met laeng da Danilo ken ti kasimpungalanna. Anak la ti anak, ngem kasano a malipatanna dagiti aramid ti anakna a nanipudan ti panagsaksakit ti barukong ni Ina Ingga?

Idi duan ti putot ni Danilo, nagapada nga agassawa gapu iti babai. Nairana nga awan idi ket ni baketna, ni Ina Ingga, ti naganawa, Inyalikaka ni baketna ti manugangna iti panangtungpa koma ni Danilo. Ket ni Ina Ingga koma ti naglak-am kadagiti sipat a para koma iti manugangna. Agingga iti inapput ni Inggana ti barukongna ket nadalupo iti suelo. Idiayen ospital ti nagdanonanna ken ni Ina Ingga. Intarayda iti ospital ngem naladawen.

Riniknana unay ti napasamak. Dina payen nadnadlaw ti panagsalog ti pigsana. Ngem saan a nakalisi ken ni Hilda daytoy ket kinalikaguman daytoy ti pannakipagnaednan idiay Cagayan.

“Uray kad’la mabiit, Tatang,” kinuna daytoy.

Sakbay a naibagana ti panagkedkedna, nangngegna a kinuna ni Danilo: “Ala man, Manang, tapno mapadasanna met ti uray agmakabulanna laeng idiay ‘yanyo.”

Saan a simmurot ken ni Hilda. Patienna a kabaelanna pay laeng nga isakad ti panagbiagna. Mano la ti tawenna? Makatawen pay santo agretiro iti trabahona iti gobierno.

Simmina iti poder da Danilo; immulog iti balay a pinatakderda iti daydi asawana ket nagpatakder iti kalapawna iti bangir a pungto ti kalsada a sakup met laeng ti solarda. Impabus-oynan ken ni Danilo, ti saksi nga apon ti mangit ni ubing a Danilo, ti saksi ti agpatnag a panagsinsinnublatda ken Ina Ingga a mangilillili ken ni Danilo…ken dagiti garikgik ni Hilda no ray-awenna ti adina.

Nasakit man ti nakemna nga umulog iti agdan…

Gapu ta awan idi ti masnop a trabaho ti barona, impaimana kenkuana ti dua ektaria a taltalonenna a ti katulagan, pagguduaandanto ken Hilda inton awandan a dadakkelda.

Naammuan ni Hilda ti panagbalayna nga agmaymaysa. Ammo ti siumanna a saan nga isu ti ama daytoy, ngem mariknana unay nga adda asi ken pateg a naikitikit iti puso ti imbilangna nga anak. Iti naminsan nga ibibisita ni Hilda iti lugarda, inallukoyna manen daytoy a makipagnaed kadakuada nga agassawa.

Nagkedked manen. Saan laeng a gapu ta mabain iti manugangna nga idi laeng kasarda ken Hilda a nakitana. Wenno gapu ta tagisayangenna ti trabahona iti gobierno ta di pay met nakapagretiro.

Ngem ammo ni Hilda ti makagapu…Ket maawatan daytoy ni Hilda.

Nupay simmina iti pagnaedan ken ni Danilo, dina maitured a binaybay-an daytoy. Awan ti umno a direksion ti biag ti barona. Ibisiona ti paglakuanna iti maapitna.

No kasta nga agsakit dagiti appkona idi, isu ti maturtoran. Sigud nga umarayat. Isu ti mangbayad iti nagastos iti ospital. Isu ti mangsulsulnit kadagiti pagkurangan ti barona iti pamiliana.

Awan met ketdi aniamanna kenkuana ti magastosna. Ngem ti mapaspasamak ken ni Danilo, nasakit ti nakemna.

Ket idi nagretiro, namin-ano manen nga inud-ud-odan ni Hilda nga agbakasion idiay Cagayan.

Sakiten met ti nakemna a dian mapagustuan ti balasangna ngem kasano a panawanna ni Danilo?

“Tatangkayo met…” kinuna ni Hilda.

Kayat na idi nga arakupen ti balasangna iti nakair-irut ta kasla matunaw ti pusona. Awan man laeng ti nasaona.

Adu a pammagbaganan iti barona sakbay a nagpa-Claveria, nupay iti panunotna, lakayen ni Danilo, ammonan ti umno ken saan. Biangna laengen ti mangpatigmaa.

Awan ti makunana iti sidong ni Hilda ken ti pamiliana. Nasingpet ken naanus ni Larry a manugangna kasta met dagiti annakda a maysa a babai ken maysa a lalaki.

Nagbaliw a naminpinsan ti biagna In-inut nga immapon ti ragsak iti barukongna. Ket nangrugi a naay-ayo. Agingga nga inkeddengna nga urayennan ti pannakagsat ti angesna iti sidong ni Hilda. Total, agingga a kabaelanna ti agbiahe, sagpaminsan met a bisitaenna ti pamilia ni Danilo idiay Cabugao. Maysa pay napanunotna a bareng agbalbaliw ti barona no awan namnamaen daytoy a madadaan mangsaranay kenkuana.

Mapanunotna ita- wen, ita laeng nga umapay kenkuana-daydi ipapanawna idiay Cabugao, kasla daydin ti rugina nga agpakada. Ta saan a nagbayag, nakariing a nadagsen ti bagina. Saan a normal ti pitik ti pusona iti panagriknana. Kasla mabombombaan dagiti uratna iti napipigsa nga angin. Titeltelna kasla naktangan. Kasla aggurigor iti panagriknana. Dagus nga inawaganna ni Hilda a madama a mangtamtaming iti lesson planna. Intarayda iti district ospital. Na-mild stroke gayam. Kinuna ti doktor a mabalin pay a maisubli ti normal a kasasaadna no la ketdi maitultuloy ti therapy ken maliklikan daytoy ti nalaus a panagpungtot, sobra a ragsak ken nakaro a bannog.

Nagparang ti barona iti kabigatanna ta impadamag ni Hilda ti napasamakna. Immay sinukon ti barona. Narikna ni Ama Macario ti napalalo nga ad-adi ni Hilda. Ammona a gapu daytoy ti galad ti adina. Ngem awan ti nabalinan ni Hilda aglalo ket imbaga met ti adina a nagbalbaliwen ket kayatna a sulnitan dagiti nagkurkurangan ti amada.

Uray ni Ama Macario, namati iti barona. Napalua pay idi ket inkeddengna a sakbay a tumangad iti barsanga, mariknana met ti ayat ni Danilo, ti kakaisuna a nagtaud kenkuana. Awan ti naaramidan ti balasangna no di ti nangibilin iti adina kadagiti makapakaro iti kasasaadna.

Awan ngatan ti kararagsakan a paset ti biagna no di ti umuna a dua a bulanna iti sidong ni Danilo. Kinunkunana a nagbalbaliwen ti putotna. Isu nga idi rengrengen ni Danilo nga isu pay laeng ti mangiggem iti dokumento ti daga ta isaldana kas placement fee ni baketna nga agabrod, saanen a nagkedked. Maawatanto met ngata ni Hilda. Saan a bale ni Hilda ta agpadada iti asawana nga adda trabahona.

Ngem kalpasan laeng ti mano nga aldaw, nadamagna iti maysa a kaarubada a nakitungtong kenkuana bayat ti panagwatwatna iti bigbigat a ti nangisaldaan ni Danilo iti titulo ti daga iti sangagasut a ribu, imbayadna iti utangna iti sugalan; ket ti dadduma, naipaabakna met laeng iti sugal.

Anian a pungtotna, ngem pinagkalmana laeng ti riknana. Ammona a di pay nagsubli ti naan-anay a salun-atna.

Pinennekna ti nadamagna. Nagsinnungbatda nga agama. Kinuna ni Danilo a tawidna ti daga ket maaramidna ti amin a kaykayatna. Nagwingiwing laeng ti manugangna a dumdumngeg iti asidegda.

Ngem daydi a pasamak ti nangidagel kenkuana. Ta iti panagsinnungbatda nga agama, ti laengen kaaddana iti ospital ti maudi a malagipna.

Nakariing idi iti ospital a kasla napandagan ti bagina iti no mano a sako ti irik. Pinadasna a kutien dagiti takiag ken sakana ngem kasla nakagalut dagitoy. Kasla adda bukodda a nakem a sumupring iti pagayatanna. Inin-innayadna nga immulagat dagiti matana ngem iti panagkunanana, nakamulagatdan. Ngem apay nga awan ti makitana a nalawag no di ket puro asuk ti aglawlawna? Iti panagriknana, kasla nakakaranukon iti uneg ti abut . Adda dagiti uni ken karibuso ngem nakaad-adayo iti panagdengngegna. Nalagipna laengen ti napasamak iti nagbaetanda nga agama.

Nakarkaro ngem iti daydi immuna a pannaka-strokena. Addada maanninawanna a ladawan ngem nakusnaw. Addada uni ngem di unay nabatad. Dina metten makarawa iti suli ti panunotna dagiti nasam-it a lagipda nga agabbaket. Dagiti lailoda a di agressat. Ti isem ni Ina Ingga nga uray kabul idi, napintas latta para kenkuana. Di met uray ti barona ket ikamkamatna idi ti burrarawit no kasta a di kayat daytoy ti mapan ti sumrek iti klase ta kaykayat daytoy ti mapan agpalsiit sadiay katanubongan iti pagaw ken tukling a kaduana dagiti barkadana?

Nagtalinaeden iti iddana. Impanda ti katrena iti abay ti kosinada. Agingga a dina napupuotan ti panaglayas ti isbona iti katrena. Nagpukkaw ngem antatel dagiti sumngaw a balikas iti ngiwatna. Dina maigawid ti panagdiwig ti ngiwngiwna.

“Naaglookooon diiaay assoo, iinissbuaannakkk keeetdiinn!” kinunana idi makita ni Wilma.

“Pabpabasolenyo ti aso, Apong, ket no awan met asotayo,” nagbagsobagsol ni Wilma. “Nang ni Apong inisbuanna ti nagiddaanna!”

Naawatanna ti impukkaw ti apokona ta dandani naipullat iti lapayagna ti ngiwat daytoy. Immasideg ti manugangna ket inan-anusan daytoy a sinukatan ti pagan-anayna. Dina koma kayat nga ti manugangna ti mangasikaso kenkuana ngem awan ti maaramidanna.

“Tang, dikay agbabain. Awan ni Danilo ta adda manen sadiay galeria,” kinuna idi ti manugangna.

Ngem mabain unay. Napia pay dagitoy ngem ti anakna. Ket kasla ad-adda manen a naktangan ti tengedna iti panagriknana. No adda koma laeng ni Hilda. Ngem ammona a saan a binagaan ti baron ti kabsatna.

Maysa nga aldaw, nakarikna laengen kadagiti apros a nauumbi. Addan dagiti atibay ni panangilala. Adda manen ragsak ken ayat a mariknana.

“Pudno ti atapko idi,” saan unay napigsa ti timek ngem kasla adda milagro iti boses a nalawag a simrek iti lapayagna. Pamiliar kenkuana. “Aniaka metten, Adingko, apay nga intulokmo a kasta ti nakapay-an ni amang?” Sika pay met a pudpudno nga anaknati makaitured iti kasta. Uray no dinak .pudpudno nga anak, impategko ti amam-ta amangko met! Ania kadi ti nagkurkuranganna kenka?”

Awan nauray ni Ama Macario a timek ni Danilo. Ngem kasla dagidagi nga agpalpallayog dagiti balikas iti suli dagiti lapayagna.

“Inkarim a nagbalbaliwkan…”Nabatbatad itan dagiti balikas a mangegna.

“Dimi met binaybay-an ket! No koma binaybay-anmi, dimi koman pinakpakan, binay-anmi koma lattan dita kalsada a kutiperperen, mabisinan ken mapudpudotan.”

“Umanay kadin kenka dayta?” Tinaripatoyo kadi a kas pudno a kapamiliana? Kurangna laengen a payaramidam iti tangkal…Alaek ni amang…”

“Di alaem!”

Nagsao ni Ama Macario. Ngem ammona nga awan simngaw kadagiti agdiwdiwig a bibigna a nagtaya kadagiti danum a nangunor iti ugis ti agongna.


IMMAPLAW ti nasalemsem nga angin. Agpaypayapay dagiti bulong ti logo nga ay-ayamen ti angin a mangibuybuyog iti arbis. Inamlidan ni Ama Macario ti rupana sa kimmita iti amianan, iti puon ti bambantay. Kasla ar-arapaapenna nga agpalauden dagiti kannaway. Naglabbet ti saem ken ragsak a simmuknor iti barukongna.

“Napaayak a kas ama,” naitanamitimna ket nagsennaay.

“Matuduankayo, Amang!” Ti naumbi a boses ni Hilda.

“Innak ipaiddan. Kayatkon ti aginana.” Agannawil ti dilana.

Narikna ni Ama Macario ti panangigaga ni Hilda iti panangatibay daytoy kenkuana a simrek iti kuartona. Isu payen ti nangules kenkuana.

“N-naragsakak para kenka, Anakko…”

“Aginanakayo ngaruden…”binisong ni Hilda.

Nagsung-ab ketdi ni Ama Macario. Nagkidem. Anian a bantot ti barukongna. Kasla dimmagsen ti naipandag nga alsong-San Esteban. “A-awan met laengen ni Danilo.”

“A-amang?” Malagawan ni Hilda. Ngem saanen a nadlaw dayta ni Ama macario. Dumagsen ta dumagsen latta ti alsong a naipandag iti barukongna.

Pagammuan, kasla inyarasaas laeng ti angin ti amin: “Amang, addan ni Danilo! Addan, Amang! Sangsangpetna unay!”

Pinilitna nga inungap dagiti matana. Addan, Anakko? Kinuna koma ngem dina naibalikas.

“addan ni Danilo, Amang…”

“Amang…pakawanennak…”

Pinilitna ti immisem. Pinilitna ti tumakder. Ngem adda nakaim-imnas a rikna a nangyadayo kenkuana iti kayatna nga aramiden.

Nagugaogen ni Hilda. Inatibay ti asawana, isu a nagpakawan ken ni Ama Macario, para ken ni Danilo nga impatpateg unay ti amada.

G i b u s n a


-Bannawag, Abril 30, 2007

MADE IN CHINA

Saanen a gagangay kadatayo dagiti damag maipapan kadagiti produkto a naggapu idiay Tsina. Dagiti makan (ania man a maipauneg iti tiyan) a nalaokan kadagiti di koma rumbeng a kanen ti tao a kas iti pormalin. Segun iti pannakatakuat ti Bureau of Foods & Drugs (BFAD) uppat kadagiti nasao a produkto a naggapu iti Tsina ket adda laokna a kas. Kas ammo tay met daytoy ket ar-aramaten dagiti agbalbalsamo tapno malapdan ti dagus nga irurupsa ti bangkay ti maysa a tao.

Sipud idi linuktan ti Tsina ti ridawda kadagiti gangganaet a kapitalista ket nagbakuit met aminen dagitoy a napan iti nasao a pagilian tapno sadiay ket mangipatakderda kadagiti plantada. Maysa nga addang a nangpapintas iti ekonomiada ngem pannakalugi met dagiti dadduma a pagilian gapu iti panagserra dagiti paktoria a di makabael iti panangibagsak presio ti Tsina kadagiti partuatda a produkto. Nalaka ti produktoda ta ti maysa a rason nalaka met ti pangpasueldoda kadagiti agtrabtrabaho iti planta. Maysa a banag nga no idiligmo kadagiti dadduma a pagilian a kas iti Filipinas ket pamitluenna ti kinalaka ti aw-awaten dagiti empleyado.

Gangani sa amin a produkto ita nga agrarai-ra kadagiti merkado ket partuat sadiay China. Naminpinsan a talaga a sinakupda ti lubong babaen kadagiti produktoda a di mapagtalkan ken di garantisado nga agbayag nga usaren.

Manipud kadagiti bado a maisuot ginabsuon ti idadatengna kadagiti pagtagilakuan mpabangketa man wenno kadagiti mall, dagitoy a naglaka a mabiryat wenno mamitlo laeng nga isuot ken lab-an ken agkupas a dagus wenno agyatyat.

Dagitay sapatos nga ilaklako dagiti Muslim iti bargain-an, kaing-ingas dagiti adda naganna a produkto. Kunam no nakajakpatka ta naglaka a talaga ngem nungka. Agbabawika la ketdi ket tagisayangemto tay kuartam nga ingatangmo ta kalpasan a nausarmo a pang-arabas ket nalkabton piman tay dapanna wenno agkublakublangton ti kulorna.

Payong a tigsisingkwenta nga inton ukradem ket matastas dagiti dait iti paragpagna, dagiti brief wenno panty nga aglukaylukay ti garterna, bateria nga uppat ti lima pisos ngem agrarrarek tay piman a radio wenno agandap-andap tay plaslait, dagiti martilio nga no impukpokmo ket matukkol tay ulona. Natangtangken payen tay lansa ngem tay martilio.

Ken dagitay mangmangan iti koriente nga aplayanses tayo iti balay. Electric Fan a gumilgil-ayab ti motorna, dagiti kuno Compact Fluorescent a bumbilia a no naminsangapulo laeng nga inswitchmo ket dinton gumana, wenno dagitay bumbilya a tumayab dagiti sarmingna ta kasla paltog a bumtak, bumaniit a hair dryer, TV a mapuoran ti picture tube na. Dagiti chandelier nga agloose dagiti parpartesna wenno aglati a dagus. Wenno matnag lattan a di ammo ti gapgapuna.

Electronic Gadget a kas iti selpon a no i-chargemo ket sumged, DVD a diam ammo no ania ti gapuna no apay a di gumanan. Digital Camera a di maisuro ti direksion ti pokusna.

Uray pay tagitay motorsiklo, agporpordios dagitay nakagatang gapu ta agkakanayon iti panagpatarimaanda iti nagatangda a yunit.

Pati dagitay agasda a di maawatan dagiti naisurat, dagitay awan ti etiketana no sinno ti akinpartuat a kompania. Paggaayat ni Filipino ti agisperimento ket padasenna dagitoy, iti kamaudiananna imbes nga adda iyedna panagbalbaliw iti salun-atna ngem ketdi disgrasia ti pagpasaranna.

Ket ita adda manen baro a produkto a natakuatanda a palpak ti pannakaaramidna. Dagitoy tay ay-ayam a pang-ubbing nga ipaspasubli ti Fisherprice manipud kadagiti nagatang. Adda kano “lead” na ti inusarda a pinangpintura kadagitoy. Maysa a kemikal a makapababa iti IQ dagiti ubbing ken no maminsan pay agbalin pay daytoy a puon iti pannakatayda.

Malagipko la ketdi dagitay makmakan a dabiana idi ubingak, dagitay ay-ayam a diretso a naipisok kadagiti bungon ti sitseria. Angot plastik pay ketdi no luktam ket santo mulmulan no adda dagitay maregmeg a naimilkat kadagiti ay-ayam. Adda met tatakna idi dagita a Made in China.

Ken ti naka-am-amak, dagitay pasurot iti Jollibee ken McDonald nga ay-ayam, amin dagita ket partuat ti China. Ditay ammo no natalged met laeng dagita nga ay-ayamen dagiti ubbing.

Gapu kadagitoy nga insidente ket sapay ta agnakemen ni Filipino ket ammona nga ayaten ti bukod a partuat ni padana a Filipino. Pagan-anno tay garud ti nalaka a produkto nga awan met ti kalidadna ken irubona pay ti biag tayo wenno agresulta iti nakarkaro a pasamak a pagbabawyan tayo. Iti sabali a bangir, dagitoy a partuat ti China ket makuna tayo a basura ta dida met agbayag, ditay met mabalin a tarimaanen ta awan ti partes a magatang iti lokal a merkado. Naynayunan tay laeng ti problema ti lubong a kas iti basura.