Skip to main content

Sungbat


NALAMIIS ti pug-aw ti aircon iti kuartok ngem agtutukel ti ling-et iti pispis ken mugingko sakbay pay a nakapellesak iti pangruar. Pinis-itko ti remote control ket iniddepko ti aircon, inlukatko ti tawa ket binisngay ti kortina sako impadegko iti agsunbangir a suli ti de-sarming a pader. Urayak la nagpigerger, nasalemsem ti napigsa nga angin a sumabat, gapu siguro iti bayakabakna idi kalman. Mangrugin a mangbisibis ti tangatang ket gibusanna ti kalgaw.


Nalawag a mawanawanak ti pakabuklan ti siudad manipud iti ayanko a maikapat a pulo ket lima a kadsaaran ti South Tower ti Pacific Plaza Towers iti Global City iti Taguig, agingga kadagiti naimurumor a babassit a silaw iti bantay ti Antipolo ken dagiti kalapaw iti naaladan a piskeria dagiti mangngalap a paset iti Laguna de Bay.

Natina pay laeng ti aglawlaw iti makasulek a sipnget ket dagiti laeng silaw manipud kadagiti poste ti McKinley Avenue ti nangdilpat iti kalsada. Binulosak ti angin iti barukongko.


“Imbag pay ti sipnget ta adda babassit a lawag a naigampor iti langalangna!”

Inrikepko met laeng ti tintado nga asul a sarming ket pinidutko nga imbolsa ti susi a nakadisso iti lamiseta nga adda iti abay ti katrek. Rimmuarak iti yunitko ket tinnurongko ti elevator.

Nagurayak iti maluganan iti lobby ti kondominium. Di pay nagdisso ti ubetko iti sopa ket addan simmagpat a maysa a taksi iti porte cochre. Dimsaag ti maysa a pares a Puraw. Simmabat kaniak ti pay-udda nga agat-chico. Kagapgapuda laeng siguro idiay Bonifacio High Strips a nakakitaak kadakuada iti naminsan, ti kaluklukat a grupo dagiti restoran, bar ken coffee shops iti puseg ti Fort Bonifacio.

Nagtugawak iti akin-likud a paset ti lugan ket imbagak iti drayber ti lugar a papanak. Nagkudkod ti ulo ti drayber ngem dagusna met la a pinaandar ti makina ti taksi nga agturong iti akin amianan-a-laud ti siudad.

Adu a darasen a nakaaddakak sadiay Ayala Heights, isu nga ammok no kasano ti karigat ti mangala iti pasaheros aglalo no kastoy a kasapa ti bigat. Pagnaedan gamin daytoy dagiti lider ti pagilian, dagiti artista ken dagiti mabigbigbig a negosiante iti tay-ak ti komersio, isu nga amin ket addaan lugan.

Sabali ti rantak iti daydiay a disso ita. Saan a kas iti dati a ditoymi a gibusan ti kettang ti agmalmalem a trabaho a kadduak dagiti kaopisinaak ket awisenna kami ti bossmi nga akinkukua iti pagserserkak nga architectural firm idiay Ortigas, maysaak kadagiti arkitekto sadiay, no ketdi umayko saraken ti pakaigapuanan dagiti mangburburibor iti panunotko. Pasungbatak amin dagiti saludsod a nangbungon iti kinataok. Nupay saysayangguseng laeng dagidi, kayatko a penken kenkuana ti kinapudno bareng adda mapespesko a tubbog ti umno a sungbat.

“Naimbag a bigat, mabalin a makasapatang ni Mr. Ronel Villacorta?” Nababa ken tiptipden a boses ti naipullat iti lapayagko. Imparabawko ti kapek nga ig-igupek iti abay ti telepono. Awan ti namnamaek nga awag iti kasta kasapa iti aldaw ti Domingo, abusta awan ti serrek ita ken fiesta opisial pay no bigat, ta daytoy nga aldaw ti panangrambak iti panagwaywayas ti pagilian manipud kadagiti gangannaet. Nasapaak a nagriing ta isu met ti panangrugik a sumrek iti pagwatwatan nga adda iti maikaddua a kadsaaran ti kondominium a pagnaedak, diakon makontrol ti panaglobo ti bagik gapu kadagiti serbesa nga in-inumek.

“Ni Ronel daytoyen Apo! Siasinoda kadi?” Impullatko a nasiaat ti oditibo tapno itemkak no sinno ti kasarsaritak, amangan no am-ammok daytoy ket luklukkuennak laeng. Ngem uray kasano ti panangidasig ti lapayag ken panunotko ket diak makarawa iti lagip no nakangngegak ti boses nga adda iti bangir a linia.

“Ronel, ni Angkelmo Peter daytoy,” Uray la nagbanarbar ti boses ti kasarsaritak. Gangani singlotna laengen a mangegak. Ti naganna pay laeng ket nagkarayamamen ti koriente manipud kimmotko a nagpangato agingga iti teltel ket nakariknaak iti bara a kimmamang iti tangaran a lapayagko. Kayatko a bugkawan ti kasarsaritak tapno maparmekko ti marikriknak a dalagudog iti barukongko ngem nagpaidam ti dilak. “sakbay a kaguranak nakkong, denggem pay ti ibagak, diam koma ibabbaba ti telepono ta nasisita la unay daytoy.” Agpakpakaasi ti boses. Pinakalmak ti agtuptupa ken agrisrisiris a sangik.

“Dumdumngegak kadakayo, alistuanyo laeng ket agdardarasak, sayang ti orasko.” Inridisko ti balikas nga insawangko. Linaokak ti kinaserioso.

“Natayen ti amam Ronel!” Ket pinagarutanen ti kasarsaritak ti saibbekna, ngem siak agin-innagaw ti riknak, no rumbeng kadi a dumanggayak ti anug-ogna. Naparutan ti puris ti barukongko, limmag-an ti nakapandag a gura ken dagensen nga inem-empenko iti mano a tawen. Ti rissik itay a mangrugi a rumubrubrob, nasebseban.

“Ayan garud ti bangkayna, Angkel?” Iti umuna a gundaway inawagak ti angkel ti kasarsaritak. Napakawanko kadi met laengen?

“Kadduakto ti dapona nga agpaManila no kanikaddua ti parbagon, isu ti dawatna sakbay a natay, ti mapuoran a maiyawid iti nakayanakanna a daga. As-asikasuek laeng dagiti dadduma a papeles a napanawan ditoy.”

Indetalye ni Angkel Peter ti pagkitaanmi.

Nabayagen a naidisso ti kasarsaritak ti bangir a linia ngem nakapullat pay laeng ti oditibo iti lapayagko. Agingga a nagtuttot ket dita a naawid ti panunotko nga agkalkalautang.

Sinangok ti sarming nga adda iti batog ti lamisaan, pinunnok ti angin ti barukongko ket nagparmataak a ti amak ti kasangsangok.

“Amang napaidam kay la unay, uray iti maudi la koma a gundaway ket inyimotyo pay. Ita diyon masungbatan dagiti saludsodko, dagiti pammabalawko kadakayo.

Awanen ti makitak iti sarming ta kimmusnawen gapu iti lua a nangballangan iti bukel dagiti matak.


Ti uyek ti drayber ti naitubong iti lapayagko. Minirak ti numero iti nagkukutikot a landok a naporma iti nagsinnippit a ganso a gate, agpada iti inted kaniak ni Angkel Peter. Inuyosko ti pinapel a lima gasut ket inyawatko iti drayber, manen napakudkod iti teltel daytoy. Diak ammo no ania ti nabudo la unay iti ulo ken teltelna. Ngem ketdi kinunana a maikaduaak kano pay laeng a pasaherona. Kinusilapak dagiti lumabbaga a numero iti sangnguanan ti kambioan, siento bente pesos laeng ti nakamulagat nga ibagbaga ti metro.

Linuktak ti ridaw ti luganna ket kinunak nga utangna laengen, singirenkanto laengen no agkita ta pay kunak kenkuana. Bumangbangir ti isem ti drayber, uray la nawaknitan ti rupana gapu iti kantidad nga inawatna. Kunana, addanto kanon panggatangna iti agas ti amana a diabetic, kasapulanna kano a doblien ti masapulanna tapno masustentuan ken masilpuan pay ti biag ti amana. Nakarikna ti kaunggak iti pannakapirit!

Mangrugin a dumarup ti lawag manipud iti daya. Kumarasakas dagiti bulong ti kayo iti aglawlaw gapu kadagiti billit a mangpanaw kadagiti sanga a nagpalabasanda ti agpatnag.

Iti tayagko a lima kadapan ken innem a pulgada, aglanglangaak a bukeng. Pangatluen ti sumabat a pader ti tayagko. Napaintaran ti igid daytoy kadagiti aggiinnagaw iti maris a sabsabong ti bogenbilia. Ti puraw a sabongna, nagkarayam daytoy a simmagpat iti tumangtangad a kawayan-hapon iti uneg ti inaladan ken ti nalabbaga a sabong nagsaringgayad nga immagep iti puon ti pader.

Ginuyodko ti nagsinan-dila ti leon a batingtingan a nakawelding kadagiti pamayor a landok ti gate. Manipud iti uneg, naganit-it ti ridaw ket inyulana ti pamudawen ngem palukmegen a baket a nakabado iti bimmaybay-asul nga uniporme. Dinamagna ti naganko, ket imbagak no siasinoak. Winadaanna ti rikep ti gate ket siisem nga immuna kaniak tapno iturongnak iti sala ti dua a kadsaaran a balay nga estilo-mediteranio.

Pinanawannak ti katulongan kalpasan a naidasarannak iti kape a pinilik. Nagay-ayam dagiti matak iti pakabuklan ti balay. Burik-burik a granito a suelo a nagtaud pay sadiay Italia; kandelabra a naputiputan ken nabitinan kadagiti primera klase a kristal a nakauya-oy iti komedor agraman iti sala; namantiner a muebles a kas katingra ti napasilap a sara ti toro gapu iti kangisitna; ken dagiti adorno a naisiled kadagiti eskaparate iti diding.

“Daytoy kadi ti nangibusbusam iti kuartam Amang? Iti awan kaes-eskanna a banag! Inyarasaasko iti simmabrabo nga immaplaw nga angin a naggapu iti lanai.

Inasitgak ti lima kadapan a nakakuadro a ladawan nga adda iti batog ti natayag a lamisaan a naidippit iti sakaanan ti agdan. Nataraki iti suotna nga amerikana, adayo ti pangkakaingasanmi nupay agpada kami nga allo-allonnan ti buok ken ti kudil a tiningra ti init manipud kadagiti bangkag ken taltalon. Kalanglangak ketdi ti inak, ta kasla kami pinagpisi a sandia.

Iti batog ti lamisaan, agayamuom ti aga’t kadena de amor, ti gayam dua a nagangtan a kandela a nangipit iti maysa nga urna a dua dangan ti katayagna ken kalugmeg ti natibo a pinya’t bantay. Napintaan ti urna iti disenio ti sabong a Cherry Blossoms, ti kayo a napno‘t sabong iti panawen ti niebe sadiay pagilian a Hapon.

Tinapayak ti urna kadagiti dua a dakulapko. Inaprosak a kasla takiag ti amak ti ar-arikapek, inabalbalayko ti kinisna kadagiti ramayko. Inmemoriadok amin a kurbada ti urna, a kas idi ray-awennak ni Amang ket ipallatoknak iti angin sanak sippawen iti sibetko.

“Amang kailiwko la unay dagidi a lailoyo kaniak. Ngem sayang ta dinton agsubli pay iti kaano man!”

Kimmidemak. Inparabawko ti urna iti barukongko, iti batog ti pusok, ta bareng matimod ti pusok ti pitik ti puso ti amak. Dagiti banugbog a mangmangngegko no arakupek, no nakalayat ti sinturon tapno bautennak gapu ta diak sagiden ti nateng a naidasar. Wenno no adda pasarabona no kasta nga aggapu iti mitingna iti sabali a pagilian.


“SIWAWAYAKA a mangtagikua kadayta nga urna a naglaonan ti dapo ti amam. Awan karbengak a makiinnagaw iti banag a diak natagikua!” Naggapu ti timek iti likudak.

Tinaliawko ti maysa a lakay nga agtawen ti nasurok a singkuenta, napuner ti kudilna, mailasin a narapis nupay nakakawes iti kalawkalaw a pangturog. Nalanay dagiti matana ket maanninawan iti liday kadagiti binukel daytoy.

Inparabawna dagiti ramayna iti abagak. Timpagek koma ta madurmennak. Kasla adda rugit nga ibati ti nagdisso a dakulap ngem naabakak iti pigsa ti diak ammo a nangigawid kadagiti imak. Binay-ak nga iturongnak ni Angkel Peter iti sopa.

Nagari ti ulimek iti nagbaetanmi. Dagiti laeng uni ti agkukulangtot a billit nga immapon kadagiti sanga ti cypress nga adda iti sikigan ti balay ti nangpunno ti aglawlaw. Pinaliiwmi ti tunggal maysa no siasinno ti umuna a mangungap iti ngiwatna.

“Angkel mabalin kadi nga isalaysayyo kaniak amin a napasamak?” Naawidko met laeng ti agpaspasikkil a dilak. Pinerrengko daytoy iti diretso tapno mariknak ti kinapudno dagiti balikas nga agtaud kenkuana.

“Awan unay ti ammok iti napalabas ti amam…”

“Kasano nga awan ket nagbalin a kamalalayo! Dikay la nadurmen a dua iti aramidyo! Pwe,” iti panunotko. Nainbagasan ti issem a pinabukarko. Manguy-uyaw! No makasinit koma ti ikikita, nabayagen a kinessetko ti kasangsangok!

“…malaksid iti kaaddana iti anak ken asawa, nasingpet ti amam Ronel. Isu ti nangibagbagnos kaniak tapno maragpatko no ania man ti adda a kasasaadko ita.”

“Wen, ta dakayo ti nagsagrap kadagiti nagbannogan ti amak!” Nairuarko met laeng dagiti rumbeng a sao koma a kayatko nga isawang. Kinusilapak ti kasangsangok ket inramanko ti nakakuadro a ladawan.

“Diak tinarigagay dagitoy a kinabaknang, nakkong. Umanayen ti nakadennak ti amam uray iti maudi laeng a gundaway ti biagna…” naalumamay ti sao ni Angkel Peter iti laksid dagiti makasair nga imbakalko a balikas. Nagsenaay ketdi daytoy ket inarikapna dagiti ramayko. Diak maawatan ti bagik ta situtulokak a nagpasagid, imbes a gura ti nariknak .

“Nagam-ammo kami ti amam iti di maitutop a pasamak. Nagtalawak iti sidong ti agsiuman kaniak sadiay Abra. Nagluasak ditoy Manila a balonko amin ti sakit a gapuanan ti kinaranggas a napasarak. Gapu ta awan ti maturongko ditoy siudad, komporme ti nagturturogak. No dinno ti pakaabutak iti sipnget isun ti pagiddaak. Ngem masansan nga iti sirok dagiti kayo ti parke ti piliek a pagturogan“. Nangpidot ni Angkel Peter iti tissue a pinangpunasna iti luana.

“Malagipko la unay daydi a rabii. Pinagang-angawandak dagiti uppat nga adik iti maysa a parke. Inanawa ida ti amam a nakatugaw laeng gayam iti sirok ti banaba nga adda iti malikudak. Gapu ta agmaymaysa, naglakada laeng a pinagkaykaysaan a binugbog. Imbag ta awan igamda. Intarayko ti amam iti ospital nga awanan puot. Binantayak ti amam angingga a naimbagan. Pimmanawak idi manamnamak a naimbaganen ti amam. Ngem saan gayam, Ronel, a daydiay ti maudi a panagkuros ti dalanmi, sinapolnak iti dati a parke a nakakitaanna kaniak. Indiayana ti panagnaedko iti balayna, ta agmaymaysa kano metten iti biag…” Kinita ni Angkel Peter ti ladawan ti amak.

“Saan a narigat nga ayaten ti amam, aglalo ket kastoy ti kasasaadko. Ammok saan nga umno ta agpada kami iti langa. Agkakaingas kami iti estraktura a pinarsua ti Dios a para laeng iti babai. Nadlaw ti amam dayta a riknak kenkuana ngem imbes a pinagtalawnak wenno kinaguranak saan ta rinespetona ti kaririknak, maysa nga ugali a lallalo a nangraemak kenkuana.”

“Pinagadalnak iti kolehio tapno ditoyko laengen nga ibukbok ti atensionko, a saan nga iti awan kaes-eskanna a banag. Addaak iti maikaddua a tukad idin ti kolehio idi nagpakada kaniak. Iti dayta a panagpakadana nagsangitak! Apay kano nga agsangitak ket patulodannak kano met iti busbusek tapno maituloyko ti agadal. Ngem saan a dayta ti nagsangitak no di ketdi iti pannakapukawko iti maysa a gayyem a kas kenkuana. Igawidko koma iti iyaadayona ngem awan karbengak. Inawatko ti kinapudno a saanko a magun-od ti ayatna a kalkalikagumak iti kaanoman. Agpa-Amerika kano tapno lumipat, ta agingga kadaydi kano a gundaway dina pay naiwaksi ti nagpasaranna a kinadaksanggasat iti tay-ak ni ayat, iti sidong kano ti inam!”

Nasinga ti panagsarita ni Angkel Peter idi dimteng ti katulongan ket indasaranna kami iti mainom a juice ken nailgat-ilgat a melon.

“Uray adda idin ti amam idiay US ket saan a nakalipat. Linawas nga umawag tapno komustaenna ti panagadalko. Agingga a nakaleppasak iti karerak a Fashion Design. Daydi imbatina a lugan, impailakona tapno adda pangruggiak a pangbangon iti negosio ket tapno maaramatko ti naadalko.” Wen, nakkong saan a naimot ti amam. Dakkel ti utang a naimbag a nakemko kenkuana. Amin dagitoy naipundarko ita gapu iti karerak ket awanda koma no saan a gapu iti tulongna kaniak.”

Timmakder ni Angkel Peter a napan iti batog ti ladawan.

“Naklaatak idi napalabas a tawen, kadaydi nga awagna, impudnona kaniak ti adda a kasasaadna. Addakan sakitna a kanser ti dalem! Nasakit ti nakemko iti Dios kadaydi a gundaway, apay nga isu pay ti nakapasamakan ti amin! Sobra-sobra unayen ti panagtuok ti amam. Nupay nabayagen nga inur-urayko ti breakko nga agbalin a nalatak a fashion designer iti intero a lubong ta nakaiskedyulen ti fashion exhibitko koma idiay Italia ngem diakon intuloy. Ti kunak, adu pay ti sumangbay a gundaway ngem ti maysa a pudno a gayyem narigat a masapulan. Napatpateg ti amam iti uray ania man a banag ditoy lubong. Uray dina kiniddaw addaak iti sibayna tapno kadduaek. "

Agsasarunsonen ti banningrot ni Angkel Peter. Diak napuotan ti dakulapko a nangarikap iti abagana.

"Damdamagek kenkuana no sadino ti ayan ti pamiliana, tapno siak ti mangipudno iti kasasaadna, ngem wingiwing laeng ti insuklina kaniak. Inikkannak ketdi iti numero dagiti apongmo sadiay Saranggani nga isu ti nangalaak iti impormasion maipapan kenka tapno makontakka. Adu koma ti palutputek maipapan iti kabibiagna, ngem inikkanna iti ballangan ti napalabas ken agdama. Pinilina ti nagulimek. Rinespetok daydiay a kinaulimekna, agingga nga impulangna ti angesna iti Namarsua. Nagtalinaed a diak naammuan dagidi a sungbat koma iti saludsodko.”

Inaprosan ni Angkel Peter ti kambas. Nabayag a nagtakder sadiay. Idi diak mauray nga agsubli tapno sumango kaniak, siak ti timmulok a timmakder a napan iti kakannawananna. Iti panagkitak iti ladawan ti amak, bimmukar ti nasam-it nga isem iti rupana.

Agin-innagaw a rikna ti agay-ayam kaniak. Diak ammo no patiek amin nga insawang ni Angkel Peter.

“Angkel, diak ninamnama a kasta gayam ti napasamak iti nagbaetanyo. Ti kuna dagiti kababagian daydi Inang ket nagkabbalaykayo kenni Amang, ket dakayo ti pinilina imbes a dakami koma. Sinabidonganda gayyam amin a nabatbati a positibo nga aspeto ti lagip daydi Amang kaniak, tapno pagariek ket idulinko ti gura iti barukongko.” Nakariknaak iti panagbain iti bagik ket kasla pimmuskol ti rupak.

“Saan a kasta ti amam! Para kaniak a biang inarapaapko ti kasta, ngem nagtalinaed laeng iti tagtagainep ket dinto pulos matungpal. Isu pay siguro ti makagapu no apay a pinilina ti umadayo tapno dalusanna ti naganna, ngem agingga ita, simamantsa latta kadakuada. No ammoda laeng koma ti pudno! Uray kastoy ti kasasaadko, iti kinataok nga agayat iti padak a lalaki, diak nakita uray iti naminpinsan a kinadurmennak ti amam, Ronel.”

Ginuyod ni Angkel Peter ti uyusan ti lamisaan iti batog ti ladawan. Kinarawana ti naguneg daytoy. Adda sapsapulen dagiti ramayna. Iti ingangato ti dakulapna, iggemna ti maysa a libro a kalanglanga ti libro a sinurat ni Richard Bach a Jonathan Livingston Seagull. Inyawatna ti libro kaniak. Diak masinunuo no libro daytoy ngem adda kakandadduanna. Nagdakiwas ti panunot iti lagipko. Nakitakon daytoy iti naminsan, nakalipit daytoy kadagiti libro iti biblioteka ti dati a balaymi idi. Maris nangisit daytoy nga addaan iti naimaldit a balikas a “Panagdaliasat” ken ti maysa a naikitikit a ladawan ti billit a sallapingaw.

“Inbilin ti amam sakbay a pimmusay. Itedko kano daytoy kenka.”

Minulenglengak ti nabengbeng a libro wenno diary sakbay nga inawatko. Pinadasko nga ukagen ngem di a mabukra ti panid daytoy, ta nakakandado.

“Kasanok a luktan daytoy, Angkel?”

“Diak ammo, ta awan met ti intedna a kadduana a susi dayta kaniak, nakkong.”

Inigpilak ti libro. Padasekto a likkaben iti kutsilio wenno ragaddien no diak mapilit a luktan.

“Malagipko daydi dinagdagullitna nga istoria maipapan kadakayo nga agama, di a nauma daytoy nga ulit-ulitenna uray no kalpasan dayta a panangisalaysayna ket kaibatogan ti panagarubos dagiti luana. Iti naminsan kano a panagpasiaryo sadiay Manila Zoo, agpagpagatangka kano iti plawta ngem dina kano inkankano ti dawatmo, ta amangan no parparem laeng, ket gapu iti dayta diam pinagpagunnian iti mano nga aldaw. Idi di makaibtur gapu iti panangpappapasmo kenkuana, ket kapilitan nga inggatangannaka kano. Isu ti simmuko!”

Nakiinnellekak kenni Angkel Peter. Nagtipon ti katawami a nangparmek iti ulimek kadagiti amin a suli ti balay.

Agtatapaw ti bagik ti angin iti panagriknak iti dayta nga iruruarko iti dakkel a balay. Nagdiaya ni Angkel Peter nga itulodnak iti kondominiumko ngem nagkedkedak. Kasapulanna ti naan-anay nga inana gapu iti panangasikaso iti amak iti no mano a bulan. Imres ti bagina no idiligko kadagiti ladawan iti album nga inukagko.


“WELCOME HOME Amang!” Binisongko ti urna a nakaikabilan ti dapo ni amang. Inyatadayko daytoy kadagiti insagsagutna nga adda iti sarming nga aparador. Sinapolko ti plawta ket diak napaay ta adda laeng daytoy iti abay ti lalat a kallugong nga inpasarabona idi kaniak iti ipapanna sadiay Espana. Nasileng latta ti plawta a naaramid iti bulo. Napagtalinaedko ti barnisado a langana uray linabasanen ti mano a tawen. Pinadasko a pinuyotan, kas iti unina kadaydi umuna a panagpuyotko. Awanan kupas, nalamuyot latta a sumrek iti lapayag.

Kalpasan ti “Dungdunguenkanto” a piesa nga insuro daydi Amang, siniripsiripko dagiti abot, ket ditak a nakita ti nailipit a nangisit ken bassit a susi. No diam miraen a nalaing saan a mailasin a susi. Pinadasko nga inwagwag ngem kaskasdi a di natnag. Nangalaak iti barut tapno isu ti pangsukitko.

Darasko nga inukag dagiti pinanid ti diary ket nailansa ti matak iti daytoy a parte.

Mayo 29, 1981

Dimteng kadakami nga agassawa ti puon ti garakgakmi…”Ronel”, pinatipon a naganmi, a kas ti nagtipon a lasagmi. “Ro”, manipud iti Rommel ken “Nel”, iti Nelia.

Rommel



Setiembre 5, 1983

Iti umuna a gundaway, impakita ti anakko dagiti gapuanan ti gemgemna, ti nagan nga impatawidko kenkuana. Mangrugin nga agikur-it ti anakko, mangrugin a mangbalabala iti arapaapna. Urayyak la napasangit!

Rommel


Abril 14, 1988

Nadatngak ni Sonny ditoy balay, isu ti kasingedan a gayyemko ken kabalubalko idi iti puso ni Nelia. Kasangsangpetna a naggapu idiay Hawaii. Pinetisionan dagiti nagannakna ket itan permanenten a makipagili idiay Amerika. Umayna kano alaen daydi imbatina kaniak. Wen impabulodna laeng ti ayat ni Nelia kaniak, ta addan napasamakda idi sakbay a pimmanaw. Adda kadi karbengak? Agingga ita, dinak pay nasursuro nga impateg ti asawak!

Rommel



Sinubliak dagiti nabattawayak a panid tapno takkuatek no ania ti napasamak sakbay a naipasngayak.


Setiembre 17, 1980

Agsangsangit a nagipulong kaniak ni Nelia, mas a pinili kano ni Sonny ti mapan idiay Hawaii ngem ti allangonen ti dayawna. Maasianak la unay iti ipatpategko. Aglalo ita ta kasapulanna ti mangandingay kenkuana. Aglalo itan ta agdadagsen!”

Rommel


“No kasta adda kabsatko nga inauna ngem siak?” Napangangaak a matiktikaw. Bimmukel dagiti matak. Diak mabatok dagiti natakkuatak a pasamak.

“Nangipananda iti kabsatko?” Ket lallalo a simmingked ti gagarko a basaen ti sumaruno a panid.


Setiembre 18, 1980

Gapu ta di nagawid ni Nelia sadiay balayda, kinasaritak iti nalapat no ania ti sumaruno nga addangna. Ket kunana a dina kano ammo. Insakemak ti desisionna. Sandiak ti tinarayan a responsibilidad ti gayyemko. Siakto ti mamungayan nga ama ti ipasngay ni Nelia. Ta uray nabaogak gapu iti aksidente ti pamiliami idiay Ilocos Sur, ibilangkonto ti ubing a kas nagtaud kaniak. Ipateg ken ipariknakto ti pudpudno a panagayat ti Ama para iti anakna, a naiyimot ti pudpudno nga amana.

Rommel


Naplengak iti naammuak. Kaslaak la tinukkaw ti karasaen. Nagpigerger dagiti lasagko.

“Isu met laeng a di kami agkalanglanga kenni Amang. Anian a nagtarnaw iti pagayatyo, Amang!”

Sinubblianak ti intupik a panid kalpasan daydi isasangpet ti pudpudno nga amak.


Abril 15, 1988

Kaasi met ni Ronel, dina ammo ti mapaspasamak ditoy balay. Kinasaritak ni Nelia, dinamagko no adda pay laeng riknana kenni Sonny. Diak nauray dagiti sungbatna. Nasakit unay ti nakemko, impategkon dagiti agina a kas pamiliak. Iti dina panagsarita ket kayyariganna laeng nga adda pay natda a pateg para kenni Sonny. Isu nga inkeddengko ti pumanaw, iti umadayo bareng makalipatak. Diak kaya a kitaen iti ipapanaw dagiti agina iti arpadko. Kayatko koma nga isurot ni Ronel, ngem awan karbengak saan nga umanay ti nagan nga impabulodko iti pito a tawen tapno tagikuaek iti agnanayon. Bay-ak da Nelia ken Sonny nga isuda ti mangipudno iti ubing. Iti umno a panawen!

Rommel


May 5, 1988

Naam-ammok ni Peter, maysa met laeng a padak nga Ilokano. Nagtalaw idiay Abra. Kunak no isu ti ipataykon ti panangisalakanko kenkuana. Ngem nasisiaat la koman a natayak, ngem ti sibibiagak nga in-inut a matay gapu iti saem. Awanen ti pateg ti biag, ta napukawkon ti pamiliak. Isuda ti rason tapno agtultuloy nga agang-angesak!”

Rommel


Mayo 21, 1988

Nakigtotak iti maysa a damag, uray awanakon iti denna dagiti agina ket agtultuloy latta iti panagsipsipotko kadakuada. Naaksidente ti kotse ni Sonny a kadduana ni Nelia. Agpadada a naawanan ti gasat. Ha! Napukawko ti kaguddua ti biagko!”

Rommel


Mayo 22, 1988

Darasak a nagawid iti dati a balaymi tapno kitak iti maudi a gundaway ti babai nga impategko. Ngem inpawil dagiti nagannakna iti isasarungkarko. Maysaak kano nga iresponsable nga asawa, ta binay-ak a kastoy ti napasamak. 

Sinapsapulnak kano ti asawak. Kayatna a sawen, “nakastrekak met laeng iti pusona?” Natuntonna kano ti pagdianak ket nakitana nga adda kadduak a lalaki iti balay. Nakaarakuppak kano iti lalaki a garaw babai. Di kano nagtuloy ni Nelia. Impagarupna a kakabkabbalayko ni Peter. Dina la ammo a nairana daydiay idi a panangarakupko kenni Peter a kas tanda iti panagyamanko kadagiti sakripisiona kaniak. Kinabigatanna, iti panangitulod ti asawak kenni Sonny sadiay eropuerto tapno agsubli iti Hawaii ket ditan a nadisgrasiada.

Immoral kano ti inaramidko kuna dagiti katugangak, apay nga adda pay kano rupak nga isango kadakuada. Aramidenda kano ti amin tapno diak makita ti imbilangko nga anak. Ti ammoda latta bukodko nga anak ni Ronel! Nakitak ni Ronel iti sango ti lungon, ti kakaasi nga anakko. Dinawatko kadagiti katugangak a dida koma pagkedkedan no ania man a pinansial ti maitulongko para iti anakko iti idadakkelna, ta uray iti kastoy a banag ket masulnitak ti akemko a kas ama. Didak met pinaay, ta awan kano met ti pangsustentoda. Iti itatallikudko, diak ninamnama a nasiputannak ni Ronel, dagus nga immarakop kaniak ngem insigida nga inukasda dagiti takiag ti anakko. Agsangsangit daytoy nga inluganda iti van.

Rommel


Mayo 29, 1988

Kasangay ita ti anakko, husto a pito ti tawenna. Isu met daytoy nga aldaw ti tabon ti asawak. Napanak simmirpat uray pinawilandak. Umanayen ti adayo a panagwanawanko. Ta uray iti kastoy, dagiti matak laengen ti mangitulod. Pakawannek Nelia no sibabasolak iti imatangmo!

Rommel


Hunio 13, 1988

Awanen ti damagko iti anakko, nagsubliak idiay dati a pagtaenganmi ket nakasaritak ti akinkukua a pagup-upaanmi a balay. Segun kenkuana, inyawidda ni Ronel idiay Saranggani. Pinutedda a naminpinsan ti rangtaymi nga agama! Awan ti kaes-eskan ti biagkon!”

Rommel


Hulio 4, 1988

Mariknak uray di ibaga ni Peter ti riknana kaniak, madlawko adda naisangsangayan a panangilalana kaniak. Diak mababalaw daytoy ta karbenganna ti agayat ket iresrespetok no ania man dayta a rikna. Agyamannak ketdi iti panagtaripatona kaniak, iti panangtaktakunaynayna, iti panagpakpakatawana kaniak a kankanayon uray diak masubadan ti riknana kaniak.

Rommel


Kalpasan dayta a panid awanen ti naikur-it iti sumaruno nga aldaw. Pinilpili laeng ti amak dagiti impormasion a nailebben. Inukagko ti tengnga a paset ti diary.


Dec 10, 1989

Uray kasano ti panangiliwliwagko, ket diak latta malipatan dagiti nasaem a pasamak. Babalawek ti bagik no apay gamin a pinanawak pay ida idi. Inurayko koma ti pangngeddengna, ket saan koma nga inunaak. No sinarangetko koma amin a kinatakrotko, ti karbengak a kas padre-de-familia.

Ti anakko, diak ammon no ania ti kasasaadna ita, no mangmangan met laeng iti umno nga oras. Sapay ta dumakkel a natibker iti pannubok uray awanak iti dennana. Pumanawak ditoy Filipinas bareng makalipatak. Ikarik anakko, agsubliak! Sublianankanto!”

Rommel


“Ngem apay amang a didak sinubblianan. Uray saan a sika ti naindagaan nga amak, sikanto lattan ti ammok nga amak a nangipateg kaniak. Wen nagsubli kayo nga agpayso iti sidongko ngem dapo kay metten.”


Marso 7, 2007

Maiyarig met ti biag ti tao iti biag ti sallapingaw. Uray kasano ti kaadayo ti nadalliasatna iti aldaw, no dumteng ti malem ket agapun tapno aginana. Agsubli nga agsubli iti nakaiyanakanna a daga. Ta nabati sadiay ti pusona.

Mabainak la unay iti anakko, ta diak natungpal daydi a karik kenkuana a subblianak. Agingga ita diak pay nakalipat ,gapu ta diak kayat ida a punasen ditoy lagipko. Mapakawannak pay ngata, Ronel? Saan siguron iti kunak ngem kaspangarigan saanen, karbengam dayta, ti guraennak!

Pakawanennak Ronel! Diam koma kagura ni Angkelmo Peter ta awan ti basolna.

Maysa met a pagyamananak la unay ket ni Peter. Ti tao a di nangpanaw kaniak. Nalabes unayen ti panangsupapakna ket kasapulanna metten ti agragsak.

Agawidakon iti mabiit!

Rommel


“Awan ti basol a rumbeng nga inkayo idawatan iti pammakawan Amang! Biktimana tayo laeng ti manangikulbo a pasamak!”

Nalawagen amin kaniak. Nagwerret ti panunotko. Napaneknekakon dagiti kayatko a saludsod a rumbeng a masungbatan. Umanayen dagiti naikur-it iti diary a pammaneknek tapno mammaminsanen a pabulosak ti nabatbati pay a panagduduak.


ADDA SABALI a rikna a nagriing kaniak a nasapa. Naipulangko metten dagiti puyatko iti no mano a rabii gapu iti gagarko a makadenna ti amak. Namlesak ket insuotko ti puraw a polok a tinernuak iti puraw met laeng a denim jeans. Sinakroyko ti urna ket iti bangir nga imak ti plawta ken diary. 

Nakigtotak ta iti iruruarko iti lobby ti kondominium, adda ti taksi drayber a nagluganak idi sinukonko ti dapo ti amak. Nakadalikepkep daytoy a nakasadag iti luganna. Kasla adda ur-urayenna. Siguro umayna isubli ti suplik. Nariwet pay ngem nakitak ti isemna idi mapasungadannak.

“Ammona a rummuarak ita?” Nagdanagak ta amangan no sinipsiputanna ti amin a garawko ket holdapennak.

“Sir, buti na lang natandahan kita. Pinapaantay ka kasi ng isang matanda. Mag-CR lang daw siya pero kung hindi na daw natin maantay, mauna na lang daw tayo at susunod na lang siya.”

Linuktanna pay ti ridaw ti luganna. Dinamagko no ania ti nagan ti lakay ngem dina kano ammo, inladawanna ketdi kaniak ti langa daytoy. Urayak la nagkintayeg. Inwarasko ti matak iti aglawlaw, impakitak ti ladawan nga adda iti petakak tapno penkek no pudno ti atapko. Ket pinatalgedanna ti suspetsak.

“Pinasukonnak ti amak!”


“ANGKEL, mabalin kadi a kadduaendak idiay Sinait?”

“Apay aya? Nagsapakan ket kadduam pay dayta urna.”

Maipaspasiraw daytoy a kimpet iti takiag ti agdan. Diak nagtimek ta agingga ita pampanunotek ti imbaga ti taksi drayber.

“Sige urayennak ta agpellesak ken ipaisaganak ti paglugannanta a kotse.”

Malemen idi nakadanon kami iti ili a nakaiyanakan daydi Amang. Nakuyem ti tangatang. Nagpalaud kami a nangsapol dagiti kabagian daydi Amang, tinuparmi ti sitio nga adda iti sakaanan ti maysa a bantay. Ket di kami napaay, gangani amin dagiti nataengan ket am-ammoda ti amak. Inyam-ammok ti bagik kadakuada ket siraragsakda amin a nakipatpatang ken nakipinnadamag. Nabayag kanon nga awan ti damagda iti amak ken ti pamiliana. Sakbay nga ibuyat ti tangatang ti agipangpangta a bayakabakna, nagpakada kami biit iti ummong ket nagpakaddua kami iti maysa a kasinsin ni Amang, iti tengnga ti bangkag.

Simmabat kadakami ti panglawaen ken agrengrengat a naul-ulila a bangkag. Kalkalpas kano ti panaggaani no kastoy a tumapog ti bulan ti Hunio kuna ti kasinsin ni Amang. Kas met laeng idiay Magpet ti Saranggani, ti daga a nakaipalladawan dagiti dadduma nga Ilocano a nagdappat tapno sumapol ti nalawlawa a daga a sukayenda. Ti daga a nangtapaya kaniak iti panawen ti leddaangko. Iti nakaunasan dagiti nasasam-it a lagip daydi Amang.

Linuktak ti urna ket nangrakemak, inyawatko kenni Angkel Peter ti urna. Naawatanna ti kayatko a mapasamak. Inkurwaymi dagiti dapo iti nakaungap a daga a sidadaan a mangisam-ol ti ania man a banag nga aggapu iti tangatang. Iti sumaruno a kurwaymi ket sinippaw ti angin dagiti dapo, inay-ayam nga inwaris ti angin agingga iti bangir a kinelleng. Nagari ti uni ti plawta iti naulila a kabangkagan. Nagampayag ti maysa a sallapingaw iti sangnguananmi kenni Angkel Peter sa met la timmayok a nagpangato, ket nagturong a nagpalaud iti sidong ti lumlumnek nga init. Nalagipko ti naimaldit iti diary.

“Namnamaem Amang, agtalinaed a sika ti ammo dagiti tao nga amak, ket ibilangko nga amak iti agnanayon!”

Iti maudi a rakemko, pinasurotak a winagisan iti dapo ti nagturongan ti sallapingaw. Aggiinnunan dagiti maigayang a tudo iti sinilong. Sigurado agkaemton dagiti renggat ti daga ket agbalinton a pasetna ti dapo a kas ti natakuatak a sungbat. Agtalimengto met iti agnanayon! - #

-gibusna-




Post a Comment

Popular posts from this blog

Language Extinction

Hindi lang ang mga likas yaman at hayop ang nanganganib na mawawala sa mga susunod na araw kundi pati ang mga wikang ginagamit ng mga tao. Nanganganib na mawala dahil sa paubos ang kanilang lahi at ang kanilang original na ginagamit na salita ay nagbabago o naiimpluwensiyahan ng ibang wika.

May 6, 809 na lengguahe ang buong mundo at 100-150 nito ay matatagpuan sa Pilipinas. 32 nito ay mga Agta (ayta, atta, ati, ata, dumagat, ita, negrito, baluga, arta, ) na may iba-ibang klase depende kung saan sila matatagpuan o kung anong grupo sila nabibilang. 16 nito ay nakatira sa sakop ng Sierra Madre. Lahat ng ito ay nanganganib na mawala.

Sa ngayon ang Ayta-Tayabas( Matatagpuan sa Tayabas, Quezon), Agta-Dicamay (Dicamay River, Jones, Isabela) at Katabaga (Bondoc) ang pinakakritikal sa lahat dahil wala ng rekord kung nabubuhay pa sila. Ikinokonsidera na rin kasi itong patay na wika.

Susunod sa listahan ang Agta-Isarog (Bundok Isarog ng Naga) , Agta-Villa Viciosa na matatagpuan sa Abra at ngayon na…

The Undying Customs of Ibanag

Ang Pagmamano ay isa sa mga namamatay na kaugalian ng mga Filipino. Kumukupas habang dumadaan ang panahon at naging pang-seasonal na lang ito tuwing pasko kung saan ang inaanak ay humihingi ng aginaldo sa kanyang ninong/ninang at bago siya bigyan syempre nagmamano muna.

Sa mga Ibanag, ang pagmamano ay buhay na buhay pa hanggang ngayon. Ito’y paggalang nila sa mga nakakatanda tuwing darating ang isang nakakabata galing sa bakasyon o nawalay ng mahabang oras sa loob ng isang araw.

Ako bilang isang anak ng Ibanag (nanay ko), namulat ako sa mga ugaling kaistriktohan ng aking lolo. Ang pagmamano ay dapat ginagawa at ang di pagsunod nito’y kabastusan para sa kanila. Sisitahin ka o papagalitan.

Ang paghikab habang kumakain ay kinokonsiderang hindi paggalang sa mga nakaharap sa kainan at ganun din sa mga pagkaing nakasalang sa mesa. May kaukulang kaparusahan ito. Pwedeng papaluhurin ka sa munggong nakakalat sa sahig o sa asin na nakalagay sa bilao.

Ang pag-offer ng kape sa mga nangapit-bahay …

Baina ken Buneng

Ganganin nalikaw amin ni Nana Merced ti amin a suli ti balay. Di met laengen sumangpet ni Tata Carias.      Agmaysa orasen a binay-anna a nakatakkub ti pinggan iti lamisaan. Itay pay a nagsebo ti digo ti lauya a baka a nagrigrigatanna nga iniwa iti kutsilio ta awan ti natadem a buneng ti lakayna. Ti laeng lalat a baina ti nakitana a nakabitin iti ngatuen ti kasuoran.

Alikumkumenna koma ti pinggan idi maiwalin ti abbong ti ridaw a kumamang iti sala manipud iti kosina. Ni Tata Carias ti naikuadro. Awanan timek a simrek. Narusanger ti suot daytoy ta tanda ti dina panagsukat iti dua aldaw. Simmango iti lamisaan ket imparabawna ti buneng. Nakigtot ni Nana Merced idi maitupak daytoy iti rabaw ti lamisaan. Uray la naglagto ti tinidor ken kutsara. Namarkaan ti nasilap a buneng iti nagkiggang a dara.

"Mabisinkan? Innak laeng idadang diay sida." Timmalikod ti baket.

Agsubli koma ti baket a mapan mangala iti malukong idi magaw-at ti punguapunguanna. Agpukkaw koma nga agpaarayat ni Nan…