KULIBANGBANG


IYAP-APLAG pay laeng ni Sena ti ikamen a buri a pagiddaanda a sangapamilia ngem da Amaya ken Dayo ket nairidepdan iti iking ti dulang a panagdungdungsada. Didan lineppas ti pangrabiida a bunog nga inrapin ti amada a kinammel bayat iti panagsaragasagna iti pagdissuan ti danum nga aggapu iti usok ti minaan a tumpuak iti Karayan Dicamay. Sinaggaysana a binagkat dagiti narnekan nga ubbing ket napanna impaidda, uray la napaanikki iti dagsen ti tumantanor a kaputotanna. Inaprosanna ti nagrittuok a napiskelan a sibet ket kinatkatawaan ni Sena a mangkitkita gayam kenkuana.


Dinamag ni Nauro kenni Sena no sinebsebanna ti tagaang a nanglingtaanna iti kamotig nga innayonna a naglanglanganda, nagparang ti umamarillo a ngipen manipud iti naungap a nangisit a bibig nga anaraaran ti sinulbong nga adda iti kusayan ti ikamen. Isingsingit ken isimsimpa ti baket ti bagina iti nagbaetan dagiti nakakukot nga ubbing tapno kepkepanna ida.

“Bay-am a dumapo ti beggang, Lakay, paginudo agingga’t bigat. Nagrigaten ti bumaket, aya.” Kumutukot ti lamiis nga akupen ti angin manipud iti sakaanan ti Sierra Madre ket kumaradap kadagiti tanap, turturod ken patag no kastoy a bulan ti nepnep. Imbag laeng a pangdangadangda iti agpatnag ti pudot nga aggapu iti tagaang.


“Wen, met ketdi, a, Baket. Marinak ti lammin no kastoy nga addaak iti takdang. Ditoyka man ketdi abayko, ta siak ti kepkepam.” Nagballikid ket winadaanna ti nagbaetanda ken ni Dayo.

“Agtalnakaman dita, laklakayan.” Nagmusiig ngem limmanay dagiti mata a di nasiputan ti lakay ta inkidemnan.

“Napipiansa, no intay kumantakanta kadagiti balaybalay, bareng kaasiandatayo dita patag, ngem ‘tay agkammel iti karayan ti kunkunada a balitok. Awan la garuden ti kasiguradduanna, no adda met, laklakaenda a gatangen, ta naggapukan kadakuada, ket arigna pay no dadduma alaenda laengen. Permi la ket ti pangloklokoda kadatayo.”

Nakakimdemen ni Nauro idi makangngeg iti ranitrit ti atep. Bimmaringkuas. Nagsirip manipud kadagiti baet ti natidtid a bulo. Nakakita ti anniniwan.

“Adda tao!”

Rimmangrang ti arubayan. Kumaykayamkammen ti apoy kadagiti bulong ti silag nga atep. Naiduron ti tarangkaan ti nakabalunet a ridaw ket limtuad ti nakaiggem iti talunasan.

Dinarup ti nakaabungot ni Nauro ket induyokna ti iggemna iti boksitna. Insarunona dagiti agina. Riyaw ken dung-aw ti nangpunno ti aglawlaw ket simmaruno ti ulimek. Marikna ni Nauro ti gutad ti barukongna a makigidgiddan iti ranipak dagiti mapupuoran a bulo. Gammatanna koma ti saka ti nakaabungot ngem nakatapuaken iti tawa.

Inkarigatan ni Nauro ti nagkarayam nupay ganganin dinan maaninawan dagiti agina a binalkot ti asok. Nakapakleb a nakaarakup ti bagi ni Sena kadagiti ubbing nga awanan metten iti puot. Saanen nga agargaraw ti baket a nadaripespes iti dara. Linukib ni Nauro ti naakilis a datar a kawayan, ket induronna nga intinnag ti aginana, sa met laeng simmaruno a limbot. Gapu ta napatakder ti kalapaw iti pantok ti turod, nalaklakana laeng nga impagulong ida agraman ti bagina. Kasabaan ti adda iti bakras a mangsarapada kadakuada sakbay a madanonda ti karayan.


“AMA, Ama! Adda natiliwmi a naiyaw-awan a taga-tanap.” Umanangsab nga immasideg ti pangisiten a baro iti lakay a nakadalukappit iti puon ti niyog a mangkitkita kadagiti sallapingaw a mangsipsipayyot kadagiti aramang a lumagtolagto iti natarumamis a kadilian kalpasan nga isabbuag ti agbettak a dalluyon.

Nakabaklay iti abaga ti baro ti nakasalungayngay nga ugsa - nabati ti bala ti pana iti bagi ti ayup. Nagkiggangen ti nagayos a dara iti nangisit ngem nabaneg a barukongna.

“Amangan, no taga dita laeng kabangibang a Punta Nanantalan wenno dita Punta Naglocsadon ken Punta Bolos!“

“Diak ammo, a, ta sabali met ti pagsasaoda dita. Diak maitarusan nupay agkakalanga tayo.”

“Nangipananyo ngarud kenkuana, Dayo. Narigaten no makitana ti ayantayo.” Intaliaw ti lakay ti tengngedna a nakaturong iti baybay. Sinangona ti agsasao nga anakna ket kellaat a nagtakder. Winagwagna ti napiskelan a gurong ket nagparang ti uratan a nakuttong a bagi. Kasla labutaben ti allon dagiti buokna.

Kusto met a sumungsungad ti dua a lallaki, kasadaran ida ni Dayo. Pinagtingngaanda ti ganggannaet a lalaki a nakapungngo a nakatallikud dagiti imana iti lanot. Kapadpada met laeng a kinissit ti init dagiti kudil daytoy agraman ti gangganaet, ti umallo-allon a buok ken ti mata a kas karumiet ti uneg ti bakir ti Sierra Madre nga adda iti abagatan ti isla Maloncon a pagsasaadanda. Ti laeng nagdumaanda ti kawes ti lalaki a nabalkot iti ngato ken baba a saan a kas kadakuada a ti laeng parte ti sellang ken sibet ti naabongan.

Kinusilapan ni Lakay Nauro ti anakna a nakadumog.

“Di met imbilbilinko kadakayo, nga agannadkayo kadagiti ganggannaet. Saanda a mapagtalkan. Imbatiyo koma lattan dita kabakiran. Ammom metten no ania ti makagapu.” Limmidem ti rupa ti lakay ket nangasut iti nauneg nga anges iti naingpis a barukongna. Kinitana ti gangganaet nga impatugawda iti sangona. Winarwaran met da Dayo ti punguapunguanna a nakagalot. Uray la nakaidna iti nalukay daytoy.

“Nadursokka lalaki a nagbasakbasak ditoy lugarmi! Saan nga umanay ti langam, tapno mapapatina kami a maysaka kadakami.” Nagtinnupa dagiti sangi ti lakay ket impugsona ti ngalngalngalenna a mama ket limmabbaga ti bato a nagdissuanna.

“Dina a maawatan ti pagsasaotayo, Ama. Itaymi pay laeng a kasasao.” Inyarasaas ni Dayo iti lakay.

“Agulimekka!” Dimmagsen ti nabangag a timek ni Lakay Nauro. Uray la napasanod da Dayo ken ti dua a kadduana.

“Anni y naganmu? taga sito' ka?” Inaramat ti lakay ti Ibanag a nasursurona kadagiti taga Echague a kakaduana idi iti minaan ngem ti danarudor dagiti dalluyon ti simmungbat, impasaksak ti lakay ti bassit nga ammona iti Itawis - dagitoy ti pagsasao iti Tanap ti Cagayan, ngem awan latta.

“Agsaritaka! Taga-anoka?” Imbegkasna iti Iluko, ti pagsasao nga inlunlunod la unay ti lakay. Uray la nagtigerger dagiti laslasag ti bagina ket iti panagriknana immuli ti dara iti ulo ken pidipiditna.

“Siak Apo ni Basao, a taga Faire.” Nupay makapungtot ti kasangsangona, di man laeng a nakarikna iti panagbuteg dagiti sao ti lalaki. Kinitana pay ketdi da Dayo ken ti dua a kadduana nga agturong iti gukayab tapno mapanda partien ti naanupanda.

“Umayna kam’ kad’ wanawanan ditoy, tapno alaen manen daytoy pagdiadiananmi? Natalinaayen ti panagbiagmi, Ilokano.” Kimmiremkirem ti lakay tapno labananna ti tumaraigid ken tumrem a luana, imbaw-ingna ti imatangna iti maysa nga umang a timmaray a nagsuksok kadagiti nagawangan ti subol ken buttiki iti kadilian.

“Saan a kasta ti rantak, Apo. Naisar-ongnak dita paset ti Bantay Cagua, ta adda suksukimatek. Maipapan ti ad-adalek a puli dagiti kulibangbang. Ket nasalawnak dagiti kakadduayo. Naisinaak gamin kadagiti kakadduak idi adda kam’ idiay Punta Bolos.” Impakitana ti linaon ti bagna. Dagiti liblibro, kamera, pappapel, telekopio, singgapong ken dadduma pay nga agruatenna a saan a nakitkita pay dagiti pugot.

“Dimo kaya nga iyalis ti alipusposko, gangganaet. Inton bigat met laeng, pumanawkan ket pangngaasim ta didakam singaenen ditoy. Agbibbibiagkami a natalinaay.” Timmalikud ti lakay. Nangtangad iti agririnnagup nga ulep a mangkagkagay iti batog ti taaw.

“Mangibuyatto manen no rabii.” Sinurot ni Ama Nauro ti anakna a simrek iti gukayab. Mangaw-awis ti bang-i ti mapulpulpugan nga ugsa nga intayab ti angin.



NATARIMBANGON ni Basao iti nagiddaanna a limmakasa a bato iti ibit ti ubing nga agallangugan iti gukayab. Mangrugin a sumrek ti anaraar ken sagabasab ti lawag manipud iti sanga-agpa nga abot nga adda iti lulunan ti gukayab. Kakasla gayang ti pumuraw ken agandap-andap a batbato iti tuktok ti gukayab ket agtedted ti kristal a danum kadagitoy. Dua pulo a metro a nagtimbukel ti kalawa ti gukayab ket immanay ti agarup trenta a pugot iti uneg ti gukayab. Ubbing, babbaket ken lallakay, babbaro ken babbalasang. Aggaabayda a maturog kadagiti naipatopatok a batbato.

Agkakaribuso dagiti innem a pugot a pasig a babbai. Ar-aribungbonganda ti ina a nakaubba iti agsangsangit nga ubing nga il-ilotenna ti tianna. Intil-ay ni Basao a kinita manipud iti likudan ti ummong. Nakaapput iti agong dagiti tallo, ket ti tallo ket nakamusiig gapu ti angot ti naipuritak a takki iti ubet ti ubing, nalusiaw ti langana a tanda ti panagkapsutna.

“Ama Nauro, ania ti sangsangitanna?” Pinagunianna ti lakay a nakamasngaad iti sango ti agina. Imbes a sungbatan ti lakay ti saludsodna, inkidemna ketdi a nagtanamitim iti balikas a di maawatan ni Basao. Sinurot met dagiti dadduma a pugot ket napunno ti gukayab iti tanamitim.
Tinaray ni Basao ti bitbitna a bag idi kalman. Nangala iti agas a para iti sakit ti tiyan. Mapagkalmana laeng bassit ti an-annayen ti ubing. Napan iti sango ti tagaang iti wangawangan ti gukayab ket dimmawat iti maysa a pugot nga aglutluto. Nangikarga iti agburburek a danum iti naputed a bulo sana tinibnokan iti nalamiis.

Nagsubli iti ummong ket inyawatna ti danum a nakakarga iti sabsabot ken agas iti ina.

“Ama, ibagayo nga ipainomna dayta agas. Pagsardengenna ti sakitna.” Naggiinarasaas dagiti dadduma a pugot. Nagsaritada iti bukodda a pagsasao.

“Amangan no makapatay dayta.” Arintukkiaden ti timek ni Ama Nauro.

“Pampakalma dayta, Ama. Awan dakesna no di padasen.”

Rimmuar iti gukayab ni Basao nga awit-awitna ti gamitna. Nagpagnapagna agingga a nadanonna ti kangatuan a parte ti isla nga isu ti pinakatuktok ti gukayab. Inwarasna dagiti matana iti pakabuklan ti isla. Nangrugi a nagikur-it iti napaliiwna. Saan unay a nalawa ti isla, maripar ti baybay a nanglikmot ken makita iti bangir ti kakaykayuan dagiti namagsisilpo a kasla bagis ti Bantay ti Tapha, Cagua, Cagagangan ken Lagit a kasilpo met ti Sierra Madre iti Abagatan. Mabalin a tarayen ti agsumbangir a pungto daytoy iti sangapulo laeng a minuto kunkuna ni Basao iti isipna.

Ti gukayab ket nakasango iti taaw, iti langana makuna ni Basao a dati a maysa a bato a tinaptapliakan ti danum ti taaw agingga a naabutan ket nagporma a gukayab. Iti wangawangan, naidaladal met dagiti pino a puraw a kadaratan nga agarup ngata kwarenta nga agpa ti kaadayona iti sabsabuagan ti danum. Daytoy laeng ti kadaratan a nakasango iti Taaw Pasipiko ta ti kaaduanna ket puro a kadilian ken katangriban. Adda iti likod ti gukayab ti puraw nga aplaya. Naggaarimutong a niyog met iti amianan a mangsubsuba iti napipigsa nga angin, babassit a kaykayo ken nasasamek a ruruot ti nangtubo iti parte ti isla.

Inuksotna ti sapatos a suotna ket napan nagtugaw iti ramot ti kayo. Tinileskopioanna ti bantay agingga a nauma ket inukagna ti bagna, ket inruar ti maysa a libro.

“Nagpipintasen dagita a ladawan ti kulibangbang!” Nakabingat ti bibig ti maysa a balasang a pugot a nakatakder iti likudan ni Basao. Narapis a pangatidogen ti nakawakray a kingki a buokna. Lumabbaga a ngumisit ken sumileng dagiti kudil daytoy. Nakabatbatad met ti puraw a piglat a nakauged iti kannawan a pingpingna.

Di a napuotan ni Basao dagiti danapeg daytoy nga immasideg kenkuana. Kitkitaenna gayam ti uk-ukradenna a libro.

“Wen, napintasda, dagitoy a puli ti kulibangbang, ket segun iti panagadal, ganganin maungaw ti pulida no di tayo salluadan ti taengda.” Inaprosan ni Basao ti ladawan ti nakaiskuala a nakaukrad dagiti payyakna nga addaan iti umandap a berde kadagiti ikingna a kulibangbang. Inyawatna ni Basao ti libro kenni Amaya ngem inisemanna laeng daytoy.

“Diak maawatan no ania dagiti nakakur-it dita. Dayawek laeng ti ladawan ta isu ti maawatan dagitoy matak.”

Nagtungtung-ed ni Basao. Saan a nakadal daytoy a kas kenkuana. Imbag laengen ta innala ti maysa a nabaketan a balasang idiay Pamplona nga ayanda dati, ket inyawidna sadiay Faire. Kas kadagitoy a pugot, pugot met laeng dagiti nagannakna a biktima ti kinadangkok ti engkwentro dagiti rebelde ken soldado. Agisursuro idi ti nangampon kenkuana sadiay, ket istudiantena iti elementaria. Pinagadal ketdi ti nangampon kenkuana agingga a nalpas ti kursona.

“Adda pay laeng makitkitak a kakasta dita ballasiw ti isla. Agakar-akarda kadagiti natatayag nga agsabsabong a kaykayo, ngem no dadduma, makitak ida dita igid ti aplaya, paggaayatda ti uminom iti danum ti baybay, ken dagiti met dadduma uminomda kadagiti naglubnakan ti alingo.” Intudona ti kakaykaywan iti laud a sakupen ti Bantay Cagua.

“’Bag ta ammom ti agsao iti Iluko.”

Immisem ti ballasang ket nagalikuno ti pingpingna a lallalo a nanglemmes iti rikna ni Basao.

“Siak gayam ni Amaya, babai nga anak ni Ama Nauro. Diak nalipatan uray pay pinawilannak ni Ama. Nasursurok daytoy kadagiti kaay-ayamko nga ubbing idi adda kami pay idiay Jones, Isabela…kagurgura gamin ni Ama dagiti Ilokano. Maysa kadakuada iti nakapatay kadaydi Ina Sena.”

“Ngem ti basol ti maysa, saan a basol ti puli.”

“Diak man ammo kenkuana.”

Nasingada idi nagdisso ti maysa a kulibangbang iti ulo ti balasang. Nagulimekda a dua. Indisso ni Basao ti tammudo iti bibigna a kayatna a sawen ket agtalna. Inin-innayadna a pinagsabat dagiti dakulapna iti ulo ti balasang. Nayapakpak ti kulibangbang ngem addan kadagiti dakulapna.
Nagdinnanggayda a nagellek.

“Kadakami a pugot…”

“Pugottak met.”

“Wen, ammok. Saanka a naisabsabali, ta agpapadatayo ngarud iti langa, ti pagsasao laeng ti nagdudumaantayo. Iti pammatimi, kunak koma…no kaspangarigan nakatiliwka iti kulibangbang, iyarasaasmo ti kayatmo kadaytoy sakbay a ruk-atam, ket gapu, ta ti payyak ti kulibangbang ket awan ti parnuayenna nga uni, dina kaya nga ipalgak iti siasinno man ti kalikagummo, dagiti anito a nakikita ti inaramidmo ti mangtungpal, a kas kasukat ti panangwayawayam iti kulibangbang.”

Inukrad ni Basao ti dakulapna ket nagkidem. Nagtayab ti kimmahel ken garitgaritan iti nangisit a kulibangbang ket nagdisso kadagiti agbukbukar a sabong ti bangbangsit a mangab-abbong iti tuktok ti gukayab.

“’Mom kad’ a ti awag kadayta ket bayanggudaw a kulibangbang.”

“’Pay met?” Bimmukel dagiti nangingisit a a mata ni Amaya.

“Makatayabda gamin uray no nakaad-adayo, sumapolda iti baro a pagdiiananda, iti pangalaanda ti baro a diro tapno agtultuloy latta ti pulida.”
Nagtungtung-ed ti balasang.


“NALIPATAM san daydi nakapay-an daydi Ina Sena? Wenno kayatmo ta saggaysaek nga ipalagip kenka!” Nakamurareg ti sumilap ken aglingling-et a muging ni Dayo. Nakaawit iti naputedputed a nagango a kaykayo ken nakabaklay iti tubong ti bulo a naglaon iti danum a para inumen. Innalana iti burayok iti ballasiw ti isla. Imburang-itna ti kayo iti sanguanan ni Amaya a mangtaltaltal iti siit ti maratangtang a naalana iti singsingat dagiti tangrib.

“Diak nakalipat, ta agingga ita sadiwada pay laeng iti lagipko. Daytoy a piglat ti tanda.” Intudona ti naglunitan ti sugat sana kinusilapan ti adina. Ganggani gamin natiruan ti sakana.

“Nalabsankay’ itay bigat, ket naimatangak ti kinapasigyo kadaydiay a ganganaet,” intudona ti ayan ni Basao a mangkulkulangtot kadagiti ubbing. Agikurkur-itda iti puraw a kadaratan babaen iti ruting sakbay nga unasen ti dalluyon.

“Laglagipem nga Ilokano daydiay. Ilokano ti nanggamrud iti dagatayo sadiay Dicamay. Gapu laeng iti pammatida, nga addaan iti balitok a mabalin a mamina iti pagsasaadantayo, ket inar-aramidda ti kaykayatda, tapno mapatakias tayo iti lugar, nga impatawid dagiti amaantayo a nagkakauna.”

“Saan a ti pagsasao ti pagbasaran iti kinasiasino ti maysa a tao.” Sinippaw a dagus ni Amaya ti sao ni Dayo. Binagkatna ti nalaga a kawayan a nangikkanna iti maratangtang ket intarengtengna iti simrek iti gukayab. Awan ti papanan ti saritaanda kunkunana.


KINABIGATANNA, bimmalasiw ni Basao iti bangir ti isla. Ginaudanna ti balsa a naaramid iti napagtutuon ken narepetrepet a bulo. Daytoy ti nangiluganda kenkuana manipud ti nangalaan da Dayo agingga iti isla. Awit-awitna dagiti gamgamitna.

Nakita ni Ama Nauro ti ipapanaw ni Basao ket nabang-aran ti rikriknaenna. Agawidden kunkunanna, makaammo ti biagna no dina masurotan ti desdes a pagawidanna. Pagpipirsayan la ketdi dagiti alingo wenno karasaen ken dadduma nga atap nga ayup dita kabakiran.

Inggalot ni Basao ti singdan ti balsa iti nakapasok a darekdek iti pantalan ta dinto ket iyanud ti dalluyon no agatab. Panglawaen ti naidalayday a pantalan a simmabat kenkuana, napupudaw a darat a kasla met laeng iti makita iti sango ti gukayab. Nagna bassit sakbay a nadanonna ti natatayag ngem kasla napirsaypirsay a kabatbattuan. Kimmalay-at kadagiti lanlanot nga immuyaoy ken dagiti ramramot ti kaykayo a timmungraraw tapno madanonna ti kangatuan a paset ti bantay. Manipud iti ayanna a kabatbatuan, matannawaganna ti isla Maloncon a nagguapuanna. Kasla al-alun-onen ti taaw daytoy iti kinabassit. Inruanna ti kamera ket inalaanna iti ladawan.

Simpok iti nararaber a kakaykayuan, nagakar-akar kadagiti pinuon ti kayo a gangani di marakep ti sangapulo a katao. Makabulsek ti lidem ti uneg ti bakir, ta gangani di a sumrek ti ranniag ti init, gapu iti nararaber a bulong ti kaykayo. Dagiti uni ti billit a nabbuak gapu iti rissak dagiti nagango a bulong a mapanyantanna ti nangpunno iti makatitileng nga ulimek.

Inulina ti maysa a kayo a dina ammo no ania a klase daytoy. Baro laeng iti panagkitana. Nabaddekanna gamin iti maysa nga ukis a nagawangan ti kulibangbang ket ammona adda kadagiti bulbulong ti aponna. Idi madanonna ti umuna a sanga, nakitana dagiti igges a mangmangan kadagiti bulbulong. Nagtugaw ket inukagna ti libro. Awan kadagiti ladawan. Baro a klase kunkunana. Nakakita iti nakabalkot a kasla tangan ti saka ti kadakkelna ket nakakalumbitin iti maysa a sanga, nangisit ngem naingpis ket maanninawan ti linaanona a maris nalabbaga, nangisit, berde ken asul. Gangganin agpessa kunkunana. Pinungtil ni Basao ket insiledna iti kuadrado a pagikkanna a naparabawan kadagiti retretaso ti luplupot sa nanglip-ak iti sanga a pangibitinannanto met laeng.

Nanglukot iti gemgem ni Ama Nauro idi mailasinna ti sumungsungad. No sagpaminsan sintirenna ti panagkitana ta kasla kumusnaw nga umasok uray no sangapulo agpa laeng ti kaadayo.

Ni Basao ti nakitana, di la ket nga agkibaltang, ita. Nakabitibit daytoy kadagiti agduduma a bungbunga ti kaykayo. Napayaman itay bigat ta ti ammona, pumanawen ngem ita nagsubli ket kasla awan ti planona nga agawid.

“Sisiimenna kam’, sa? Amangan no napan nangayab ti kakaduana!” Nagkullayaw la ‘garud ti barukong ni Ama Nauro. Kasla naapradan ti barana manipud iti sang-aw ti taaw.


“DARSENYO, annakko, iseksekyo ti bagiyo kadagiti nagbabaetan ti saksako. Di’kay agun-uni, ha, ta amangan no mangegnatayo ti drayber.” Imbilin ni Nauro kada Amaya ken Dayo. Nagdardarasda a kimmalumbitin iti dyip a nagkarga iti sabsaba a nakaparada iti igid ti kalsada sadiay Echague.

“Wen, Ama.” Inyarasaas ni Amaya. Arinsangiten daytoy nga ap-aputenna pay laeng ti sugat iti pingpingna. Mariknanan ti ut-ot ken saem. Nakamuttaleng laeng met ni Dayo a napabutngan iti napasamak kadakuada. Imbag ta bassit laeng a sugat iti takiag ti an-annayenna. Binarabadanna iti nagango nga uplak ti saba, ta awan ti naisalbarda kadagiti luplupotda.

“Dagiti ayup…” nagipangta ti panunot ni Nauro. Nakitana dagiti tao iti minaan nga igpil-igpilda dagiti gabion ken pala a sarsarunuen met ti back hoe. Agpapaggaakda ket agsasaoda iti Iluko, permi ti ragsakda a nakaawat iti gunggona a naggapu iti kapatas ti minaan, pagsasaritaanda ti inaramidda ken ti simrek iti kalapaw da Nauro.

Di a nakalasat ni Sena, ta napuruan ti bukotna. Isu ti nagdas-al iti tadem ti talunasan a para koma kadagiti ubbing. Kalpasan a naikalida ti bangkay daytoy iti igid ti Karayan Dicamay nga asideg iti napuoran a kalapawda, nambaan nga naubon iti tulos ti inaramatda a nangtalunton iti karayan a kumamang ti dakkel a Karayan Cagayan.

Riniingna dagiti anakna a nakaturogen idi madanonda ti nagsapalan ti kalsada nga agturong iti Cagayan ken ti kalsada a mapan iti ili ti Reina Mercedes. Naiturogda ti bannogda. Nakadanon metten ni Nauro iti naminsan ditoy isu a matandaananna, intulodna idi ti maysa nga agkomkompra iti arimuran nga inlakona.

Mas a narigatan da Nauro a nakalugan ita, aglalo ket sumipngeten. Katkatawaan la ket gamin ida dagiti makalabas kadakuada no paraenna ti lugan. Ania gamin aya ti pagbayadda, ket ti rutay-rutay laeng a bado ti naikawes iti nadungrit a bagida. Imbag ta adda bagon ti soldado a naasi ket insakayda ida. Tumengan ti rabii idi madanonda ti kampo dagiti soldado iti sakaanan ti Sierra Madre iti San Mariano. Nakipeten ti kasla nakawikaw a kalsada nga umuli kadagiti rangrangkis nga agturong iti ili ti Palanan, Divilacan ken Maconacon. Agririn da Amaya ken Dayo ta agkiraosen ti tianda. Naibusen ‘tay saba nga inlibasda nga innalada iti lugan.

Inabotda ti dua a bulan iti tengnga ti Sierra Madre. Nagbiagda babaen kadagiti maanupanda ti uneg ti kabakiran. Nagpaamiananda tapno tuntonenda dagiti dati a kakkaduada sadiay Dicamay. Dida gamin simmurot kadakuada idi pimmanawda sadiay Dicamay a sakupen ti Jones, Isabela. Asidegen idi ti agminmina iti lugarda. Kunkuna idi ni Nauro, ditoy ti nakaiyanakak, ditoy ti pakatayak. Ganganin pimmudno ti sinasaona.


NAGKULAGTIT ni Ama Nauro ta inipit ti kappi ti tanganna ti kannigid a dapanna. Tinukkolna ti sipit daytoy ket impalladawna iti kadanuman. Agkakaribuso ti ayan itay ni Basao a sumungsungad. Kinitana ti ummong. Igawgawid ni Amaya ni Dayo a nakalayat ti gemgemna iti bagi ni Basao. Agir-irriak daytoy, ta rimmaman pati dagiti gagayyem ni Dayo. Pinalawlawanda daytoy, ket iti ania man a kanito sigurado a maramanan ni Basao ti pungtoda.

“Agtalnakayo!” Napan immasideg ni Ama Nauro. Binugkawanna dagitoy ket kasla aso nga inkawikawna ti ipusna ket sidudumog a pimmanaw da Dayo a dida naipapas ti luksawda.

“Gangganaet, apay nga addaka pay ditoy, ti kunak nakaadayokan.” Uray ammon ti lakay ti naganna ngem gangganaet latta ti awagna kenkuana. Kellaat ketdi a nagdisso ti gemgem iti rupa ni Basao.

“Sige, Ama, ipapasyo ti gurayo, bareng mamaglunitna ti sugat a gappuanan dagiti padak nga Ilokano.” Ni Ama Nauro itan ti igawgawid ni Amaya.

“Kustonan, Ama.” Agtagtagerger dagiti laslasag ni Amaya. Itana laeng a nakita ni Ama Nauro a kastoy. Kasla agpagunggan nga alingo.

“Pangngaasiyo, ikkandak laeng ti umanay nga aldaw, nga agtalinaed ditoy. Papissaek laeng daytoy naalak.” Impakitana ti nakasiled ti kuadrado a pagikkan. Linuktanna ket impasiripna kadakuada ti nakabalkot.

“Awan bibiangko kadayta, gangganaet, ti napateg agawidkan.”

“Pangngaasiyo kadi, as-asideg nga amang ditoy ayanyo, ngem ti agawidak a dagus. Kayatko nga adalen a nasayaat ti lugarda, ken no ania ti kabibiag dagitoy a kulibangbang. Ditoyko laeng a nakita daytoy a puli, ket no iyawidko daytoy, amangan ta matay met laeng a dagus. Saan gamin a maiyannatop ti sabali a lugar, ta tunggal pinarsua adda bukbukodda a lugar a pagargarawanda, ket ditoy ti pangal-alaanna ti pagbiagna, ti kanenna tapno malasat ti pulida ti pannakaungaw.”


“DIAM isuro kadakuada ti pagsasaom, tiktikawem laeng ti panunot ken pammatida.” Nakidallawat ni Ama Nauro iti saritaanda Basao, Amaya ken ti lima nga ubbing a nakadalupisaak iti karuotan iti tuktok ti gukayab. Isursuro gamin ida ni Basao iti panagbilangan babaen iti panangiyulog ni Amaya iti pagsasaoda. Binaon itay ni Basao ida nga agtuklap iti tirem kadagiti singngat ti tangrib. Daytoy ti bilbilangenda ita. No sinno ti kaadduan, isu ti isuro ni Basao iti sinnuratan iti napinas a kadaratan.

No kasano ti kinalinak ti danum ita a bigbigat ken ti dumerosas a tangatang isu met ti kabaliktad ti rupa ti lakay. Amin a garawda gayam ket sinipsiputanna.

Napasanud dagiti ubbing a nakaimatang iti rupa ni Ama Nauro. Naglilinnumbada laengen a bimmaba ket nakikinnamat kadagiti dalluyon a mangsabsabuag kadagiti batbato.

Nagkinnita met da Basao ken Amaya.

“Padpadasek laeng ida a bingayan iti adal a nasursurok. Bay-anyo ta diak balusingsingen ti pammatida ngem ketdi nayonak ti ammoda. Isu nga inayabak itay ni Amaya ta ammok a didak maawatan.” Agpapaisalakan ti timek ni Basao iti balasang a mas pinili na ti nagulimek. At-atiddog man gaminen a patangan no kua.

“Nasayaat no kasta, ta agbambannogka laeng. Aginlalaingkanto ket gamin. Ditoy ayanmi, dimi a kasapulan, dayta. Mabiagna kami ti taaw ken bantay. Ken maysa, saan a karaman dayta ti iyaannugotko nga agtalinaedka biit ditoy ayanmi.” Pinidot ni Ama Nauro dagiti tirem a naiwara ket simmalog a napan iti kadilian. Impapapasna nga impasayag dagitoy iti danum sa napan iti kadaratan ket a nagtadtadek a kunam no agsalsala nga rikrikosenna ti temtem.

Napilitan ni Amaya nga immasideg iti lakay.

“Ni Ama ketdin, aya. Diam koma met ipawil ti sirib a mabalin a maalada, agingga a naganus ti panunotda. Tapno dida maitulad kadakami a naiyimutan iti gundaway.”

“Diam idagullit dayta ta diak nagbasolan ti basol ti sabali.”

“Su ‘garud, Ama,” panangipapillit ni Amaya.

“Nagrigaten a palawagan ti lakay, aya.”

“Ania ti kunam!”

“Awan, Ama.”


NAKATUTOK ti mata ni Basao ti rikki ti nabalkot a bulong. Iti ania man a kanito malukagen iti naunday a pannakairidepna. Limmawa a limmawa agingga a napisang ti ukis ket natuklapan iti batog ti ulo. Inkunailna tapno makaruar ti sumirsirip nga ulo daytoy. Naginana bassit tapno agurnong iti pigsa. Inalaan ni Basao iti ladawan, nagikur-it, kinitana ti relo iti punguapunguanna. Inorasanna daytoy.

Nakigtot ti baro idi napisang ti pakabuklan ti namagbalkot iti bagina. Rimmuar ti nakapsut a kulibangbang ket nagkalumbitin iti sanga ti kayo. Makatulong ti palayupoy ti angin baybay tapno mapamagaanna ti payyak ti kulibangbang.

“Ania, komusta dayta…ay, naibuangen gayyam! Naisalsalumina ti kinapintasna. Uppat a kulor, ti asul nga kas ti kaadalem ti baybay, ti berde a karumiet ti bantay, ti nangisit a kas ti kudil tayo ken ti nalabbaga…”

“A… kas iti ayat, ti panagayatyo, kadaytoy nga isla kunak koma”. Nagellek ni Basao ta awan ti pangikumparaan ti balasang, inkur-itna ulit ti napaliiwna.

Nagukrad ti payyak ti kulibangbang. Ipadpadasna ti pigsana iti umuna a gundaway ngem napaay. Pinidot ni Amaya ti nagbatayan daytoy a sanga. Nagkidem a nagtangngad. Natanamitim. Mangnamnama a mangeg dagiti anito dagiti kiddawna.

Miningmingan met ni Basao ti rupa ti balasang a nakakidem. Pimmardas ti bitek ti barukongna.

Nagukrad manen ti payyak ti kulibangbang, itan napiggpisga, naipayakpaknan. Ngimmato! Bimmaba! Ngimmato, napigpigsan! Kayan a sumuba ti naganus a payyakna iti umatiberret nga angin ti baybay. Nagampayag ti kulibangbang iti batogda a kasla nagwanawan sa immadayo a nagturong iti ballasiw ti isla. Ammona a sadiay ti naggapuanna.

“Sayang, apay a pinalubusam.”

“Bay-am, sapulenna met ti nakaikarianna, a.”

Pinennek ni Basao a kinita iti pakabuklan ti isla. Lallalo ita a ngimmayed gapu kadagiti kattubo a ruruot a nasibugan iti tudo idi rabii.


NALUKAG ni Amaya kadagiti agsasaruno ken natitingaw a taraok ti abuyo iti kakaykaywan. Maalingag no kastoy a naugot ti baybay. Kinitana ti pagiddaan ni Basao iti abay ti wangawangan ti gukayab ngem sabali ti nakauldag dita.

Nagtaray a rimmuar, lumabanagen ti daya. Inwarasna ti panagkitana bareng nakatugaw laeng ti baro kadagiti batbato ken rukrukib a kanayon daytoy nga ubraen iti bigat.

“Nalabit nakaadayoda itan. Nakigiddan kada Dayo a naganup dita Bantay Lagit. Dikan riniing ta isu ti imbilinna.” Adda gayam ni Ama Nauro iti likudanna. Nagsublin ti gaganaygayan daytoy ket nakaisem a kasla ti ti ragsak ti init a mangdaydayas kadagiti ruruot a dinissuan ti linaaw.

“Nagloko daydiayen, ta di man nagpakpakada.”

“Adda kad’ rumbeng nga ipakadana, Amaya?”

“Siempre, uray kaskasano,” di a naituloy ni Amaya ti kayatna a sawen.

“Dimteng ditoy a kas gangganaet, ket pumanaw met laeng a kas gangganaet, ta saan ‘garud a ditoy ti lugarna.”

“Kasanon dagiti kulibangbang, dagiti narugianna para kadagiti ubbing?” kinitana ti paset ti kakaywan ta bareng makitanana pay dita ni Basao uray ti anniniwanna laengen.”

“Ammok, Amaya, saan a dagita ti pakasekanam, no ketdi ti adda a marikriknam.” Inyawat ni Ama Nauro ti libro nga inbati ni Basao. Inawat met ti balasang.


INDATAG ni Basao dagiti naalana nga impormasion ken ladawan iti opisinada sadiay Tuguegarao a dagus met nga inadalda a nasayaat. Isuna ti impatulod ti opisinada tapno sukimaten ti naalimadmadanda a puli dagiti naatap a pugot. Ket gapu ta kalanglangana ida nalaka laeng a makaasideg kadakuada. Saan a ti kulibangbang ti rantana a talaga.

Nangipatulodda pay iti kopia iti main officeda ti National Commission on the Indigenous People sadiay Manila. Naipablaak kadagiti diario ket pinagpiestaan ti media agraman dagiti adda iti ballasiw taaw ti naduktalanna a sibibiag pay a puli dagiti Pugot a Dicamay, nairaman pati dagiti puli ti kulibangbang. Pinagdadasig met dagiti eksperto iti insekto ti ladawan dagiti kulibangbang ket idi awan makitada a kapadpadana, pinanagannanda iti Trogonoptera Maloconensis, naadaw iti nagan ti Isla Maloncon. Indeklara ti Department of Environment and Natural Resources a paset ti salsaluadanda dagiti Bantay ti Tapha ken Cagua.

Naguray ni Basao ti mano a bulan agingga nga immabot ti tawen. Matuturanen ti baro. Rimmuar ti panggeddeng ti Commission maipapan iti panagtagikua dagiti pugot iti daga ti kaputotan wenno ancestral domain. Kasapulan da pay a kasarita ti panglakayen ti tribu sakbay a mapirmaan dagiti dokumento. Kasaritada ni Ama Nauro?

Nakumutan pay laeng ti angep ken digdigosen pay laeng ti lawag ti tuktok ti bantay idi makadanonda iti barangay ti Cumao a sakupen ti Gattaran. Limada amin agraman ti maysa nga opisiales ti opisina ti NCIP a naggapu’t Manila. Nagpadaya ti traysikel a nagluganan da Basao. Intundada ida iti kalsada a likkalikkaong ken pagat palaypalay ti tapok agingga a nadanonda ti sakaanan ti bantay a paset ti Tanglagan ken nagbeddengan ti Capissayan. Kusto met a sumang-at dagiti bunggoy ti nakidapon idiay Cumao. Nakasarita ni Basao ti maysa a baket a pugot nga idi damo ket pagarupenda a maysa ti baro kadakuada. Kunana a taga Punta Bolos da kano.

Tinaluntonda ti desdes ti kaleddaan ken kapan-awan. Nalabsanda ti purok dagiti dadduma a pugot a nakasaad iti asideg ti burayok ti Tanglagan. Immun-unan a naiyawat kadagitoy ti sertipiko ti panagtagikuada iti pagsasaadanda ita a daga. Agingga a sumarsaridan kadagiti nasasamek a kakaykaywan, sumang-at-sumalogda ken limmasatda iti di mabilang a waig.

Addan iti lulunanda ti siray ti init idi malang-abda ti angin nga aggapu iti danum-apgad. Matannawaganen kadagiti nakaballangan a bulbulong ti kaykayo ti barukong ti taaw manipud ti pagpagnaanda a rangrangngkis iti tapaw ti bantay.

Intuloyda ti nagdalliasat idi madanonda ti Punta Bolos a nakisinaan dagiti agindeg a nakagiddananda. Intudo ni Basao kadagiti kakadduana ti kasla agtatapaw a puling a dildilamutan iti asul a danum.

Di a mailadawan ni Basao ti riknana. Kasla ti agiinnagaw a maris ti tangatang a bumalitok, lumabbasit nga umasul a linnengdan dagiti napirsaypirsay nga ulep iti lauden dagiti rumiet a bantay. Pinardasanda pay ti nagna, amangan no makamakamda iti panagatab ti baybay ket marigatandanton a bumallasiw.


NAGSAKNAPEN ti sipnget idi makaballasiw da Basao ken dagiti kakadduana iti aplaya ti isla. Nagangtanen dagiti sinulbong iti agsumbangir nga iking ti wangawangan ti gukayab. Nagtaul a simmabat ti burburan nga aso idi maangotna ti kaaddada. Rimmuar dagiti ubbing a pugot agraman ni Dayo a nakarupanget ken dagiti padana a lallaki nga iggemda dagiti pikada. Binallangananda ti pagnaanda. Iti aniaman nga oras maiduyok kadakuada ti igamda. Nagpasango ni Basao.

Uray di a maawatan da Basao ti sao da Dayo ket umanayen ti iparparangarang a langa dagiti rupa ken bugkawda. Iti amak dagiti kakadua ni Basao, simmalupengpengda iti likodna. Immarayat met a nagdardaras ni Amaya.

Nagsinnabat ti ikikita da Basao ken Amaya. Adda rag-o a nakita ti baro kadagiti binukel ti mata ti balasang.

“Amaya, ayan ni Ama Nauro?”

“Adda dita uneg ti gukayab. Isu ti bambantayanmi, tallo aldawen a naidalit gapu ta agtakki. Nagsasaruno met a simmina kadakami ti tallo nga ubbing.”

Winadaan da Dayo ti pagnaan ti grupo ni Basao ket nagdardarasda a simrek iti gukayab.

Nakatukod ti takiag ni Ama Nauro a mangpilpilit iti bagina a bumangon kalpasan a napasungadanna ti grupo ni Basao.

“Ania manen a riribok daytoy, gangganaet? Dida kam’ kadi pagtalnaen, nangikuyogka pay iti kaduam?” Ikarkarigatan ti lakay a papigsaen ti timekna ngem ad-adda ketdi a kimmasut ta kinelkel iti uyek. Inatipa ni Amaya daytoy.

“Amaya, itaray tay’ sadiay ospital ti amam. Nakapsut unayen, ket kasapulanna ti maagasan a dagus.”
Inruar ti maysa a kaddua ni Basao ti ulesna ket siniglotna a pinagsabet ti dua nga ungto daytoy. Napan met nangpidot iti pungdol ti maysa manipud kadagiti napempen a pangsungrod.

“Bay-andak ditoy, lallalo a matayak iti ar-aramidenyo.”

Agriri ni Ama Nauro idi bagkaten ni Basao daytoy. Pati ni Dayo ket immingar met ti bosesna ket tinimpagna dagiti takiag ni Basao a sidadaanen a mangbakruy. Kinasarita ni Amaya ida babaen iti pagsasaoda. Idi kuan isudan ti nagbagkat iti lakay ket inassiwandan.


INYAWAT ni Basao ti papeles a napirmaan kenni Ama Nauro. Binidingbiding laeng ti lakay daytoy. Nakabalesen iti pigsa ti lakay manipud iti panagsakitna. Segun kadagiti doktor, ti in-inumenda a danum nga addaan iti parasitiko, ken ti naiwaras nga itlog ti lamok ti naggapuan ti sakitda, ket gapu ta lakaydan, al-alisto laeng a kapten ti sakit daytoy. Pinattapatta met dagiti doktor a mabalin met nga isu ti impatay dagiti tallo nga ubbing ti ininumda a danum.

“Dayta ti pammaneknek a kukuayon ti isla, ket awan ti karbengan ti siasinoman a mamagtalaw kadakayo.” Miningmingan manen ni Ama Nauro dagiti nakakur-it iti sangkapirgis a papel. Ungapenna koma ti ngiwatna ngem dina ammo ti ibagana.

“Diak man mabasa daytoy adda iti papel ngem naragsakak. Addan pammaneknek ken kalasagmi iti panagtagikua iti isla, a saan a kas idi sadiay Dicamay. Mabainak la unay kadagiti impakpakitak idi kenka.”

Naungawen ti gura ni Ama Nauro, ta napaneknekannan ti kinatarnaw ti kinatao daytoy. No igges idi ti baro para kenkuana, ita ket nagluposen iti panagkitana. Maysa itan a kulibangbang nga imbaon dagiti anito tapno tungpalenna dagiti kalkalikagumanda.

“Tapno mapaneknekanyo iti kinadalus ti panggepko, suruandak ‘garud iti pagsasaoyo. Iti kastoy, mapagtalinaedtayo ti pulitayo a pugot. Kas kadagiti kulibangbang iti kakaykaywan, a naikkan iti karbengan, iti disso a pagdianan, sadiay ti ayanyo, ket sadiay ti lugar a pakatungpalan dagiti arapaaptayo. Sumurotak iti panagsubliyo sadiay Maloncon, basta,” nakigtot ti balasang idi iggaman ti baro dagiti dakulapna. “palubusandakami kenni Amaya iti ayan-ayatmi.”

“Lokoka, dika pay nagarem. Nagalistokan! Ammom aya garud a kayatka.” Kinidag ni Amaya ti sikigan ti baro iti nalag-an.

“Inyarasaas daydi kulibangbang kaniak ti kiddawmo nga agsubliak iti ipapanawko.” Kiniddayanna ti balasang a situtulok a nagpaibalud kadagiti takiagna.

Nagkatawa ni Ama Nauro. Nagparang la ket garud ti kabulkabulan a ngipenna. Kasla kitkitannan dagiti tumaud nga apokona nga agay-ayam iti puraw a kadaratan.


- Gibusna -


(Nakaserialized iti TAWID News Magazine - narugian January 18, 2009)
Post a Comment

Popular Posts