Skip to main content

SUBEG

Sarita ni Jake F. Ilac

            INDISSOK ti telepono ta mariknak a bimmengbengen ti rupak ken mangrugin nga agtutukel ti nalamiis a ling-et iti mugging ken pispisko; kasla aggitbgiteb ti pamayor nga urat a kumamang iti lulonak. Pati ti teltelko, kasla napandagan iti sangasako nga irik. Diakon nauray pay ni Susan a nagpakada iti bangir a linia. Napasangirak iti tugaw ket kinamatko ti angesko. Inkidemko. Idi nagmulagatak, nasiputak ni Paul, ti kaduak iti opisina. Dagus a nangala iti danum iti water dispenser iti suli ti bakante a lamisaan a dumna iti lamisaanna.
            “Apay, ‘sino ‘diay immawag, aya?”
            Diak nagtimek a dagus ta pagkalkalmaek pay laeng ti riknak. Nagkiremkiremak sa immangesak iti nauneg.
            “Ni Susan,” kinunak met laeng idi agangay. “Impadamagna a nakaawat kano iti awag manipud sadiay South Korea. Intarayda kano ni baket iti maysa nga ospital dagiti kakaduana iti Simbaanda sadiay. Kimmidar kano manen ti diabetesna.” Diak koman ibaga ngem nadlawko nga interesado ni Paul. Nasinged a gayyemko ket ammona ti amin maipapan kadakami nga agassawa. Isu ti maysa akaduak iti negosio. Agek-eksportkami ti muebles a naaramid iti way iti agduduma a paset ti lubong. Ipagko ni Susan; kabsat ni Sally a baketko.
            ‘Komusta ngarud ti kasasaadna ita? Asino ti agbantay kenkuana?” Nariknak ti saranay kadagiti balikasna ngem diak sinungbatan dagiti saludsodna. “Natangkento ket ngaminti ulona,” kinunak ketdi, “di mamatpati iti balakad. Gapu la ngata ta nangatngato ti inadalna ngem dataon…No saan a gapu kaniak, dina naragpat ti kasdiay nga estado!” Diak koman kayat nga isawang pay dagitoy ngem kasla libro latta a maukag no kasta nga adda damage a maawatko. Napaaprosak iti teltelko nga in-inuten nga agkalma.
            “Kustonan, amangan no maatakeka manen, numona ta katerterapim,” kinuna manen ni Paul. Kaisubsublik laeng ngamin ti naan-anay a pigsa ti kagudua ti bagik a naawanan iti rikna idi kanikadua a bulan.
            “Manipud ita, awanen bibiangko kenkuana. Makaammon iti biagna, makaammoak metten iti biagko. Naumaakon!”
            Nagngirsi ti gayyemko a kasla rukrukodenna dagiti insaok.
            “No ngata awagam? Komustaem,”insingasingna.
“Dinanto met laeng sungbatan. Sige, ituloymo lattan ‘diay  ar-aramidem. Total, mumalem metten, yun-unakon ti agawid. Makaammoka pay laeng ditoy.” Ginaw-atko ti bag a naglaon iti kompiuterko a laptop ken folder iti sango ti lamisaanko ket nagtarusakon iti ridaw.

            KARABIYANNA, diak maala ti tuturogak gapu iti kapapanunot iti naawatko a damage. Uray kaskasano, asawakto latta ni Sally. Nakamanoakon a nagballikid ken nagdata ngem kaskasdi a naatap ti ridep. Sumakiten ti ulok.
            Timmakderak a napan iti salas. Nagin-inayadak ngem adda nabaddekak. Nangungor.
            “Annayko! Naligsay san ti tumengko!” Suminggit a bumangag ti boses.
            Dagus nga inarikapko ti switch ti silaw iti kongreto a diding iti asideg ti hamba ti ridaw. Pinis-itko. Limmawag ti aglaw-law.
            Nakitak ni Dan a mangap-apros iti balballugo ti tumengna. Nalukag metten dagiti dua a bumarito a kakasinsinna iti abayna met laeng. Anak ida ti kabsatko a lalaki a ditoy met laeng balay ti pagyananna. Kitkitaenda met laeng ti tumeng ni Dan.
            “Apay ngamin a ditoy manen ti nagturoganyo?” kinunak. Inatibayko ni Dan nga impatugaw sa inunnatko ti tumengna. Tiningitingko. Din sa met nablo. Nairidis ngata laeng.
            “Angkel, simmangpet da lelang ken leong, dimo kad’ malagip?” kinuna ti maysa a kasinsin ni Dan.
            Wen gayam, immayda met umiliw kano ta diak met mansangon ti agbakasion. ITi kaadu ti pampanunoten, adu payen ti malipatan.
            Sinipsiputak ti panangisimpa ni Dan ti bagina tapno maturog met laeng.
            Kaanakanmi a dua ken baket ni Dan ta anak da Susan ken ti kasinsinko. Kasla kabsatko ti kasinsinko ta ti inak ti nagbalin a pannakainada nga agkakabsat idi matay iti kanser ti inada.
            “Idiayka koma ngamin kuartotan a maturog. Dati met a sadiayka,” kinunak ken ni Dan ngem nagkukoten.
            “Baroakon, Angkel, ania met.” Nagdayamudom.
            Diakon pinilit. Nagpaberanddak.
            Sangapulo ket duan ti tawen ni Dan. Natayag iti edad daytoy Pangkarantiwayen. Kumamkamamkam iti tayako a lima kadapan ken sangapulo a pulgada.. Nabusnag ta immala iti amana nga adda darana nga Insik. Adayo no idilig iti kudilko a pangisiten. Maladaga pay laeng, ni baketen ti mangtamtaming ta agbasbasa pay laeng ni Susan iti kolehio idi. Isu nga asideg ti riknami ken ni Dan. Imbilangmin nga anakmi aglalo ta dikam’ met naaddaan, Segu iti doctor a nangkita ken ni baket, naakpetaran kano ti obario ni baket iti agas a tinumtomarna idi ubing pay laeng. Nasakit iti biangko a lalaki. Diak man laeng masirayan ti tumanor a kaputotak koma. Maysa daytoy a pagpampanunotak no dadduma aglalo kno surduendak dagiti gagayyemko.
            “Al-alistuanyo, ket, ne, magangonton dagiti ur-uratyo,” sangkaibaga ni Fred, ti abogado a nasinged a gayyem ni Sally no adda bistana ket maidaw-as ditoy Manila.
            Nanindiak iti sigarilio. Bareng maalak iti tuturogak ket mairidepak bassit sakbay a mapanak idiay opisina. Agalas dos ngatan iti parbangon. Makasulek ti sipnget ti aglawlaw. Mariknak ket sisiak sa laeng ti siririing iti daytoy depaar ti Bulacan. Ket lumlumteng manen iti panunotko iti kankanayon a saludsodek iti bagik.
            Nalupoyak kadi a talaga?
            Mamirmiraut, kuna ti inaunaan a kabsat da Sally. Naturedak kano a nagasawa idinto a diak pay mabiag ti bagik ken diak matulongan dagiti nagannak kaniak a nailumlomen iti kapitakan sadiay Cagayan.
            Wenno dusak daytoy ta tinnalikudak ti maysa a responsibilidad gapu ken ni baket?
            Apagdennami ken Sally a kas agassawa idi immawag ditoy balay ni Minda, ti dati a nobiak a Bisayana. Ni baket ti nakasungbat. Intedna kaniak ti auuuditibo ngem nagmattider iti likudak. Dimngeg iti saritaanmi ken Minda.
            “Agdadagsenak,” kinuna ni Minda. Kasla barreta a naikagsal iti lapayagko. Diak nakauni. Idissok koman ti telepono ta mariknak ti kasla koriente ti damage a nagkarayam iti dakulapko. Ngem addayta manen ti boses ni Minda. “Diak madanagan, diak ikamat daytoy. Kayatka laeng koma a kasao iti maudi a gundaway. Iti dati a lugar.” Mariknak ti liday kadagiti balikasna.
            “Kitaekto,” kinunak. Isu laeng ti naisawangko. Ania ti masaok. Diak napakadaan ti amin. Sa adda ni Sally nga agdengdengngeg.
            Saan met a nagsaludsod ni Sally. Nalabit, saanna a nangngeg ti imbaga ni Minda. Wenno nangngegna ket kayatnak a tiliwen. Isu a diak napan iti parke a kanayon a pagpaspasiaranmi ken MInda. Diak kayat a marakrak ti relasionmi ken Sally. Ngem agingga ita, krus a bagbagkatek dayta. Ta kasla metten intarayak ti responsibilidadko iti anakko.
            Daytoy ngatan ti pangdusdusaan ti langit kaniak?
            Indupudopko iti sementado a pasomano ti beranda ti rungrong ti sigariliok. Simrekak ta bareng mairidepko bassit.

            NATALIMPUNGAWAK. Adda agkuykuyegyeg iti abayko. Kasla adda mangyakyakayak iti ‘yanko. Bimmangonak. Inkarawak dagiti imak uray no nakakidemak. Naiburang-it amin a madalapusna. Diak unay makakita. Nasugpet dagiti matak Nadagsen ti ulok ta kurang ti turogko. Nakarawak met laeng. Ti gayam selponko iti rabaw ti lamiseta. Naka-silent ngem napigsa ti panag-vibrate-na.
            Ni gayam, Atorni. Nalipatak pay ketdin a nakaeskediul nga agsaritakami ita.
            “Naimbag a bigatmo, Gerry! Umayakto sadiay opisinam no madamdama.” Nasarangsang ti katawa ti abogado.
            “Sige ngarud, Atorni, urayenka sadiay.”
            Linidlidko dagiti matak tapno makamurmurayak. Dandani agpatit ti relo iti diding. Nakatudo ti ababanga imana iti sais. Inunnaunnatko dagiti takiagko tapno biagek ti darak. Diak payen masango ti agehersisio gapu iti kaadu ti trabaho. NGem asinonto ti agsagrap kadagiti pagrigrigatak?
            Iti yuulogko, nakasangon ni Dan iti lamisaan, mamigbigaten. Napasnek a mangdumdumog iti labayna. Kasla diank nakita. Simmangoak iti panganan.
            “Makigiddankanto laengen kaniak no madamdama ta itulnogka; agdigosak laeng biit,” kinunak. Nagtemplaak iti kapek.
            “Diak kayat. Ninto laengen daddy ti mangtulnog kaniak.”
            Napangilangilak laengen. Nupay kasla anakkon, awan karbengak a mangdisso kenkuana.
            “O, apay a kasta ti pannakisaritam ken ni angkelmo?” apagisu a sumrek iti balay ni Kasinsin Nanding. Nakaiggem iti maysa a ladawan ti tugaw. Inyawatna kaniak. Ni Nanding ti mangas-asikaso iti shop idinto a siak met iti opisina. Isu ti mangkitkita kadagiti trabahador.
            Saan a simmungbat ni Dan. Binagkatna ketdi ti pingganna a kaguddua pay laeng ti naksay ket napanna  indisso iti lababo sa nagtaray nga agpasalas koma. Ngem naiggaman ni Nanding ti takiag ni Dan ket inggawidna.
            “Saanka nga agbalin a bastos, a. Tumangkenen dagiti saram. Diaka masango nga itulnog,” nadagsen ti boses ti kasinsinko. “Adu pay ti gatangek a masapul iti shop.”
            “Kustonan,” kinunak. “Inka latta gumatangen kadagiti materiales, Insan. Siakton ti makaamo ken ni Dan,” indagdagko.
            Uray iti lugan, awan ti arimekmek ni Dan. Kasarsaritak ngem no saan a tung-ed ti sungbatna, wingiwing. Iti tunggal  panangkitak iti rearview mirror ti kotse, ibaw-ingna ti rupana iti kanawan. Kinaykayatna a buyaen dagiti tattao a malabsan iti bangketa.
            Sipud kinaubing ni Dan, intedko amin a kasapulanna. Iti naminsan a nayospital, siak amin ti naggastos. Naasitgan aminen ni Nanding dagiti kakabsatnangem awan ti naitulongda ta agpapada met a makurkurangan. Ultimo pagkasangayan daytoy, aggapu iti bolsak. Daytoy ti pagil-ileman dagiti kakaanakak nga anak ti kabsatko a lalaki.
            “Sobra unay san’ ti atensionmo kenkuana, ‘Bagis,” indillaw ti kabsatko iti naminsan.
            “Husto laeng dayta. Tapno di ibagbaga ni Sally a dakayo laeng ti tultulongak,” kinunak. Isu ngamin ti sangkadagullit ni baket. Apay kano a diak man laeng maitured a pagyanen iti balaymi dagiti kakabagianna. Diak kano man laeng maitured a yawatan iti uray panggroseria laeng dagiti dadakkelna.
            Nakidafus met ti maysa a kaanakanna a barito iti balay idi. Agad-adal daytoy iti maysa kadagiti unibersidad iti siudad. Pinanuynoyak idi damo nga agawid iti tenggat’ rabii. Ngem idi sansanennan, kinasaokon ni baket. Isuda nga agkabsat ti nagsarita. Pinagawid ti amana sadiay Cagayan. Natakuatanda a di gayam sumsumrek iti klasena. Ngem iti daydi a napasamak, siak ti nagbalin a dakes.
            “Agan-annad, ha?” kinunak ken ni Dan sakbay a linuktanna ti ridaw ti lugan. Pinapetpetak iti sangagasut napia laeng nga igatangna iti merienda. Nagtung-ed laeng daytoy a si simmango kaniak. Nagdardarasen a dimsaag.
            Nadatngak ni atorni a nakasikkawil nga agbasbasa iti pagiwarnak iti sango ti lamisaanko. Nakasuot  iti long sleeve a puraw a tinernuanna iti asul nga slacks. Maripar  ti medio butiog a tianna. Umig-igup iti umas-asuk a kape. Inted la ketdi ti sekretariak.
            “Imbag ta maanduram ti banglo ti sekretariam iti kada bigat? No siak ti kas kenka, nabayagkon a siany-op. Pito a tawenen nga agsagsagabaka.” Inrugin a dagus ti abogado ti mangsurdo kaniak. Piton a tawen nga agpayso nga adda ni Sally sadiay South Korea.
            “Diak kayat a siak ti umuna a mangibakal iti bato, Atorni,” kinunak a bulon ti panangidissok kadagiti awitko iti lamisaanko sa nagtugawak.
            “Dimo kayat, kunam, ket no, ne, nakalukat ti maysa a butones ti polom ken natnag pay ti akimbaba.”
            Kinitak ti suotko. Makakatawaak a makasuron. Diak nakita a nalaing ti badok sakbay nga insuotko. Nagrigat a talaga ti awan manmgasikaso iti gargaret. Ni inang laeng no kua no mairana a bumisita. Di met unay mapagtalkan ti balasitang a kaduami iti balay.
            “Diakon nabisti a nasayaat itay, Atorni, ta agdardarasak a nangitulno ken ni Dan,” nakudkodko ti ulok. “Komusta gayam ‘diay kaso?”
            Ti tamtamingenna a kaso  ni baket ti damdamagek. Ti kangrunaan a rason no apay nga adda ita sadiay ballasiw-taaw.
            “Dandanin itinnag ti husgado ti desisionda. Napigsa ti iggemda nga ebidensia kontra ken ni Sally.”
            “Dinto met dimngeg ngamin idi.”
            Maysa a pastor met laeng a kas ken ni baket ti nangallukoy idi kadakami nga agassawa a mamgaramid iti negosio a mainaig iti stock market. Aganak ti maited a kuarta iti beinte porsiento iti kada bulan. Naannayas ti serrek ti kuarta idi damo. Pati dagiti kakabagiak ken kakabagian ni baket, naallukoyda met a mangibaut iti puonan. Tulongta kadakuada, kunkuna idi ni baket.
            Ngem naklaatkami laengen idi madamagmi a pinaltogan ti pastor ti bagina iti up-upaanna a condo sadiay Ortigas. Naammuanmi iti asawana a rinabii nga ag-casino daytoy. Naipaabakna ti kuarta a kunkunana a puonan.
            Ni baket ti sinublian dagiti kababagianna. Pabayadanda ti kuarta a naiserrekda. NO saan kano a gapu kenkuana, saanda a naisagmak. Maburiboran idi ni baket a mangpanunot no pangalaanna iti agdagup iti tallo a million a pagbayadna. Inaramatna ti bukodna a tseke tapno laeng agtalna dagiti mangsingsingir kenkuana. Pinawilak ta awan met pundona.
            “Apay, diada kadi makaaw-awat? Saan a data ti nagnumar kadagiti kuartada. Uray data, napukawan met,” Inkalinteganna. Dika madanagan, siak ti maipupok, saan a sika.”
            Idi damo, aleng-aleng laeng. Ngem idi agsasarunon dagiti agreklamo, mangrugin ti kalbariona aglalo ket agipangtan kadagiti kababagianna. Diana maipangpangan ken maiturturog ti parikut. Pati siak, nairaman metten. Imres ti pammagina. Pati ni Dan a kaatagmi ket sumurutsurot no baliwanmi ti pagiddaanmi.
            Nakisarita ni Sally kadagiti am-ammona iti simbaanda. Nairana nga adda bakante iti kinapastor sadiay South Korea. Nadagsen ti nakemko a mangpalubos kenkuana idi ngem tunggal makitak ti panagsagabana, maiwaksik ti riknak.
            Malaksid iti kinapastorna sadiay, nagawat kadagiti ubbing a Koreano a suruanna iti Ingles.
            “Ania ngarud ti planom ita?” pagammuan ta kinuna ti abodago.
            “Diak pay ammo, Atorni. Nabayagen nga al-allukoyek nga agawid ta sanguenna ti problema ngem dina met kayat. Aglalo ita ket indalit ti sakitna sadiay. Awan ti mangkitkita kenkuana. Agurnongak pay, sangkakunana. Ken maysa pay, nabayagen a dikami nagsarita. Naminpinsanen a naputol ti komunikasionmi manipud iti daydi a panangbisita dagiti katugangak kenkuana sadiay South Korea.”
            Maysa pay daytoy a pagsaksakitan ti nakemko ken ni Sally. Nabayagen nga uy-uyotak a patulodannak iti visitor’s visa tapno makadennak uray apagbiit laeng a panawen sadiay ngem intungtungkuana. Naamuak laengen a dagiti katugangak ti pinabisaanna. Ti rasonda, agpaagas kano ti babai a katugangak. Diakon nagtimek, ngem iti un-unegko agil-ilemak. Timmanay ti nagbaetanmi. Diak ammo no ania ti indandanon  dagiti katugangak iti baketko. Ngem siguradoaknga adda.
            Agingga iti simrek iti panunotko nga amangan no idi pay, agat-atapen ni baket nga adda sabali a babai iti biagko ngem dina la maitured a saludsoden kaniak no adda kinapudnona dayta nga atapna. KEt nalagipko daydi panagtelepono kaniak ni Minda, ti dati a nobiak a Bisayana, idi kadendennami pay laeng ken baket.
            “Agasawaka ketdin iti sabali. Ken tapno legal ti pannakisinam, manmgipilakan iti annulment. Segun iti linteg, iti pito a tawen a dikay’ nagdenna, mabalin daytan a rason. Nayonam pay iiti kinaawan ti nakyo. Sa di met kunam a saan nga agpawpaw-it iti sapulna sadiay?”
            Nagtung-edak.
            “Sal-ot, isu met la a diank mabayadan, a,” inggarakgak ti abogado ti angawna.
            “Sabali ti linteg ti puso, Atorni,” kinunak. “Asawakto latta ni Sally.”
            Nagpaggaak ni Fred.
            “Yinumanta man tapno rummuar dagita dagensen nga im-imetam dita barukongmo,” kinermannak sa insungona ti tugaw ti sekretariak a nakadumog iti kompiuterna. Nagtinnag iti maymaysa a bangir ti nadam-eg a pagat-abaga a buokna. Agpapakita la ket ngarud ti tengnged daytoy agraman ti di unay madlaw a tulang iti abagana. Nakablusa iti medio nakipet a puraw a lallalo a nangparangrang iti kinapudaw daytoy ken nangipakita iti sukkog ti bagina. Adda nagkulibagtong iti barukongko. Masansan nga agkulaiseg no awan ni Paul. Ngem tengtenglek. Gapu ken ni Sally.
            “Nasapa pay no kastoy, Atorni, awam pay nakalukat.” Nagwingiwingak.
            “Dumagasakto ngarud ditoy no malem. Innak pay dita Quezon City Regional Trial Court.” Binitbitna ti attaché case-na. Napan iti sanguanan ti sekretariak. Natmattider apagbiit sa ginarawgarawna ti kurbatana. Apagbingi nga issem ti insubad ti sekretariak. Sa kimmita kaniak.
            Sinangok dagiti pappapel iti lamisaanko. Ngem saanko a mayulo. Dumukdukir  ni Sally iti panunotko. Nabayag met nga agpayson a msaankami a nagsasao. Di pay tumawag. Di met kayat nga ibaga ti kakabagianna ti numerona, uray pay ni Susan. Naimbag laengen ta padamagandak pay kadagiti mapaspasamak ken ni Sally. Apay, ipagarupda ngata a binaybay-akon ni Sally? Isu ngarud a saanko a pinabaybay-an ken ni Atorni Fred ti kasona.
            Ita, matiktikawak. Diak payen ammo no ayat pay laeng daytoy a marikriknak ken ni Sally wenno respeto wenno panangigaga laeng iti maysa nga asawa.
            Ammok a daytoy ti pagkaskastaan ni Dan. Kayatna a tawagak ni Sally, ti ikitna nga imbilangna nga ina. Ngem kasano? Diak met makapan idiay Korea ta awan met visak. Ammok ken mariknak, nasakit ken ni Dan ti mapaspasamak kadakami nga agassawa ta imbilangnakam metten a pudpudno a dadakkelna. Isu la unay ti pakayamanak, adayo man ti asawak, iti sibayko, addaanak met ti anak.
            Nagkititing ti telepono iti sanguanak. Pinidutko ti auditibo nga indeppel iti lapayagko.
            “Manong, dika koma maklaat!” immunan a nagsao ti adda iti bangir a telepono. Ni Susan. Agsasaibbek.
            Kasla adda naggiddan a nagtaray a sangapangen a kabalio iti barukongko.
            “Apay, man daytan?” Tinengngelko ti agbanarbar a soak.
            “Ni manang ‘gamin agawiden…”Rungaab ti nangpunno iti bangir a linia.
            Agsasanggala ti marikank. Maragsakannak a madanagan.
            “Ket apay ngarud nga agsangitka? Dika ket koma maragsakan!”
            “Pimmanawen ni manang, Manong. Ti laeng bangkayna ti agawid.” - 0

UPDATE: Basaen ti review ni Apo Jaime M. Agpalo ditoy.




(Maikatlo a Gunggona - 2nd Premio  Reynaldo A. Duque Para iti Litertura Ilokana - Naipablaak iti Bannawag - Enero 4, 2010)

Post a Comment

Popular posts from this blog

Language Extinction

Hindi lang ang mga likas yaman at hayop ang nanganganib na mawawala sa mga susunod na araw kundi pati ang mga wikang ginagamit ng mga tao. Nanganganib na mawala dahil sa paubos ang kanilang lahi at ang kanilang original na ginagamit na salita ay nagbabago o naiimpluwensiyahan ng ibang wika.

May 6, 809 na lengguahe ang buong mundo at 100-150 nito ay matatagpuan sa Pilipinas. 32 nito ay mga Agta (ayta, atta, ati, ata, dumagat, ita, negrito, baluga, arta, ) na may iba-ibang klase depende kung saan sila matatagpuan o kung anong grupo sila nabibilang. 16 nito ay nakatira sa sakop ng Sierra Madre. Lahat ng ito ay nanganganib na mawala.

Sa ngayon ang Ayta-Tayabas( Matatagpuan sa Tayabas, Quezon), Agta-Dicamay (Dicamay River, Jones, Isabela) at Katabaga (Bondoc) ang pinakakritikal sa lahat dahil wala ng rekord kung nabubuhay pa sila. Ikinokonsidera na rin kasi itong patay na wika.

Susunod sa listahan ang Agta-Isarog (Bundok Isarog ng Naga) , Agta-Villa Viciosa na matatagpuan sa Abra at ngayon na…

The Undying Customs of Ibanag

Ang Pagmamano ay isa sa mga namamatay na kaugalian ng mga Filipino. Kumukupas habang dumadaan ang panahon at naging pang-seasonal na lang ito tuwing pasko kung saan ang inaanak ay humihingi ng aginaldo sa kanyang ninong/ninang at bago siya bigyan syempre nagmamano muna.

Sa mga Ibanag, ang pagmamano ay buhay na buhay pa hanggang ngayon. Ito’y paggalang nila sa mga nakakatanda tuwing darating ang isang nakakabata galing sa bakasyon o nawalay ng mahabang oras sa loob ng isang araw.

Ako bilang isang anak ng Ibanag (nanay ko), namulat ako sa mga ugaling kaistriktohan ng aking lolo. Ang pagmamano ay dapat ginagawa at ang di pagsunod nito’y kabastusan para sa kanila. Sisitahin ka o papagalitan.

Ang paghikab habang kumakain ay kinokonsiderang hindi paggalang sa mga nakaharap sa kainan at ganun din sa mga pagkaing nakasalang sa mesa. May kaukulang kaparusahan ito. Pwedeng papaluhurin ka sa munggong nakakalat sa sahig o sa asin na nakalagay sa bilao.

Ang pag-offer ng kape sa mga nangapit-bahay …

Baina ken Buneng

Ganganin nalikaw amin ni Nana Merced ti amin a suli ti balay. Di met laengen sumangpet ni Tata Carias.      Agmaysa orasen a binay-anna a nakatakkub ti pinggan iti lamisaan. Itay pay a nagsebo ti digo ti lauya a baka a nagrigrigatanna nga iniwa iti kutsilio ta awan ti natadem a buneng ti lakayna. Ti laeng lalat a baina ti nakitana a nakabitin iti ngatuen ti kasuoran.

Alikumkumenna koma ti pinggan idi maiwalin ti abbong ti ridaw a kumamang iti sala manipud iti kosina. Ni Tata Carias ti naikuadro. Awanan timek a simrek. Narusanger ti suot daytoy ta tanda ti dina panagsukat iti dua aldaw. Simmango iti lamisaan ket imparabawna ti buneng. Nakigtot ni Nana Merced idi maitupak daytoy iti rabaw ti lamisaan. Uray la naglagto ti tinidor ken kutsara. Namarkaan ti nasilap a buneng iti nagkiggang a dara.

"Mabisinkan? Innak laeng idadang diay sida." Timmalikod ti baket.

Agsubli koma ti baket a mapan mangala iti malukong idi magaw-at ti punguapunguanna. Agpukkaw koma nga agpaarayat ni Nan…