Ti Managbasol a Kararua


awan basol
ti naindagaan a bagi
tapno aglak-am ti dusa,
ti ulpit a pagipapasan ti panunot.
basol ti kararua ken panunot
isuda ti mangguyod,
a mangirarem
ken mangisagmak nga agturong
iti umap-apoy a buli.

Ti Nagbanagan Dagiti 12 a Disipulo

Ladawan manipud iti AFP
Kalpasan ti pannakailansa ni Jesus, dua laeng kadagiti apostolesna ti nadakamat ti nasantuan a biblia no ania ti nagbanaganda dagitoy da James (ti anak a lalaki ni Zebedee), a pinapatay ni Herod Agrippa I babaen ti panangputolda ti ulona idi 44 AD ken ni Judas Escariote a nagbekkel kalpasan a natay ni Kristo.

Babaen kadagiti sinurat dagiti nagkakauna a Kristiano ket natunton no ania ti nagbanagan dagitoy a disipulo.

Manipud iti Damascus Friends


Biography Brief



Peter ‡

·A fisherman whom Jesus called therock.

·First Bishop of Rome

Martyr Crucified at Rome under Nero.

Crucified up-side-down at his request because he did consider himself worthy to be crucified like Jesus.



[brother of Peter]

·Introduced Peter to Jesus

·Brought the lad with five loaves and fishes to Jesus.

Martyr Crucified at Patræ, Achaia [southern Greece].

Hung alive on the cross two days, exhorting spectators all the while.


James ‡

·A fisherman

·With Jesus in Gethsamane

Martyr Killed 10 years after the first martyr, Stephen.

His accuser was converted by James courage and the two were beheaded together.


John ‡

[brother of James]

·Known as the "beloved disciple."
·James and John "sons of thunder"

·At foot of cross with Jesus Mother

Natural Death The only apostle who did not meet a martyrs death. Banished by Roman Emperor Domitian to Isle of Patmos where he received The Revelation of Jesus Christ.,the last book in the Bible.



·The name Phillip is a Greek name

·Brought Bartholomew [Nathaniel] to Jesus

Martyr Crucified about 54AD

Preached the Gospel in Phrygia which was in the Roman Province of Asia near Ephesus [Turkey].


Bartholomew [Nathaniel]

·Jesus saw him under a fig tree.

Martyr Crucified by the idolaters of India.

Preached the Gospel in Mesopotamia [Iraq], Persia [Iran] and India.




·A fisherman on the same crew as Peter and Andrew.

·Called the "doubter."

Martyr Thrust through with spear in India .Preached the Gospel in Parthia [Iran] and in Kerala, [southern India] where yet today the Mar Thoma Church exists.


Matthew ‡

·Also called Levi

·Tax collector for the Romans

Martyr Killed with a sword about 60AD.

Preached the Gospel in Ethiopia.



[son of Alphaeus]

·Called James, the less [younger]

·First Bishop of Jerusalem

Martyr Stoned by Jews at his age 90, and ended up with his brains bashed out with a fuller’s club [used in dyeing clothes].


Jude ‡


·Writer, Book of Jude

Martyr Crucified 72AD at city of Edessa [Turkey].



[The Canaanite]

·Called "The Zealot" because he was associated with that sect.

Martyr Crucified in Britain in 74AD.

Also preached in Africa.


Judas Iscariot

·Treasurer of the apostolic group

·The Devil entered into Judas and he betrayed Jesus for 30 pieces of silver. ­John 13:2

Suicide And Judas cast down the 30 pieces of silver in the temple and departed, and went out and hanged himself. ­Matthew 27:5

Ti Silaw iti Ungto ti Lubong

Ti MY DYING BRIDE ket maysa doom metal band a nubukel idi 1990 (Grade six-nak laeng idi) sadiay England. No kunada a doom metal, maysa daytoy a klase ti heavy metal a kanta nga addaan iti liriko ti pannakaupay, aligagaw ken pannakatay. No adda Gothic iti Literatura ken Arkitektura, ti doom metal ket maysa pay a klase ti Gothic ken maaw-awagan dagitoy a banda iti Gothic Metal Bands.

Naintrigaak laeng kadaytoy maysa a kanta ti My Dying Bride ta nalalalo met ti kaatiddogna ken namisterioan dagiti binatogna. Idi denggeg ti kanta kasla man agdandaniw.

- - - - -
The Light at the End of the World
by My Dying Bride

An isle, a bright shining isle
stands forever, alone in the sea
Of rock and of sand and grass
and shale, the isle bereft of trees.

- Small. A speck in the wide blue
sea. 'Tis the last of all the land.
A dweller upon our lonesome
isle, the last, lonely man? -

By the Gods he is there to
never leave, to remain all his
life. His punishment for
evermore, to attend the
eternal light.

The lighthouse, tall and brilliant
white, which stands at the end
of the world. Protecting ships
and sailors too, from rock they
could be hurled

Yet nothing comes and nothing
goes 'sept the bright blue sea.
Which stretches near and far
away, 't is all our man can see.

Though, one day, up high on
rock, a bird did perch and cry.
An albatross, he shot a glance,
and wondered deeply, why?

Could it be a watcher sent?
A curse sent from the Gods,
who sits and cries and stares at him,
the life that they have robbed.

Each year it comes to watch
over him, the creature from above.
Not a curse but a reminder of
the woman that he loved.

- Oh weary night, under stars,
he'd lay and gaze.
Up towards the moon and stars.
The suns dying haze.

Time and again, Orion's light
filled our man with joy.
Within the belt, he'd see his love,
remembering her voice -

The twinkle from the stars above
bled peace into his heart
As long as she looks down on him
he knows they'll never part

One day good, one day bad
The madness, the heat, the sun,
Out to sea, he spies upon land.
His beloved Albion.

Cliffs of white and trees of green
Children run and play,
'My home land' he cries and weeps,
why so far away?

Eyes sore and red. Filled with tears,
he runs towards the sea.
To risk his life, a worthy cause,
for home he would be.

Into the sea, deep and blue,
the waters wash him clean.
Awake. He screams. Cold with sweat.
And Albion a dream.

- Such is life upon the isle,
of torment and woe.
One day good. One day bad.
And some days, even hope.

The light at the end of the world
burns bright for mile and mile
Yet tends the man, its golden glow,
in misery all the while?

For fifty years he stands and waits,
atop the light, alone.
Looking down upon his isle
the Gods have made his home -

The watcher at the end of the world
through misery does defile.
Remembers back to that single night
and allows a tiny smile.

(His sacrifice was not so great,
he insists upon the world.
Again he would crime,
Again he would pay,
for one moment with the girl)

Her hair, long and black it shone,
The dark, beauty of her eyes,
Olive skin and warm embrace,
her memory never dies.

'Twas years ago, he
remembers clear
the life they once did live.
Endless love and lust for life,
they promised each would give.

Alas, such love and laughter too,
was short as panting breath
For one dark night, her soul
was kissed
by the shade of death.

(Agony, like none before,
was suffered by our man.)
who tends the light now
burning bright
on the very last of land.

(Anger raged and misery too
like nothing ever before.)
He cursed the Gods and man
and life,
and at his heart he tore.

- A deity felt sympathy
and threw our man a light
'Your woman you may see again,
for a single night. -

But think hard and well young man,
there is a price to pay:
to tend the light at the end of
the world
is where you must stay.

Away from man and life and love.
Alone you will be.
On a tiny isle. A bright shining isle
in the middle of the sea.'

- 'I'll tend the light, for one more night
with the woman whom I love',
screamed the man, with tearful eyes,
to the deity above.

And so it was that very night
his lover did return.
To his arms and to their bed,
together they did turn.

In deepest love and lust and passion
entwined they did fall.
Lost within each other's arms
they danced (in lover's ball). -

- Long was the night filled with love.
For them the world was done.
Awoke he did to brightest light,
his woman and life had gone.

To his feet he leapt. To the sea he looked.
To the lighthouse on the stone.
The price is paid and from now on
he lives forever alone.

Fifty years have passed since then
and not a soul has he seen.
but his woman lives with him still
in every single dream.

'Tis sad to hear how young love has died
to know that, alone, someone has cried.
but memories are ours to keep.
To live them again, in our sleep.-

Nabalitokan a Tawid

Agyamanak kadagiti editor ta naikkan ti gundaway ti maysa a saritak a nairaman kadaytoy nainbalitokan a patawid ti Literatura Ilokana para kadagiti sumarsaruno a kapututan.

Manayonan manen ti stock-ko. Diak pay gamin nakalako kadagiti libro a naipablaak 'di last year ta pulos padawat amin, ngem di bale ta manglukatakto ti bookstore nga Ilokano a lilibro ti linaonna.

Tagnawa Met Ti Panangyikub Iti Nabalitokan A Tawid

PANAWEN itan ti panangipan iti ikub dagiti sinurattayo tapno ditanto a mapili dagiti agbaakan iti sarusar ti kurditan. Ket kas itay napan a tawen, tagnawa manen daytoy a panangyikub kadagiti gapuanan.

Itay napan a tawen, dua a libro ti tinagnawa dagiti mannurat nga Ilokano babaen ti panangidiaya ti GUMIL Filipinas. Maysa nga antolohia dagiti sarita ken maysa nga antolohia dagiti daniw.

Iti daytoy a panaggiikub, adda laeng 18 a sarita a napili. Nataladan a kasta agsipud iti diktar ti espasio. Inkeddeng met ti GUMIL Filipinas nga ita a tawen, maipangpangpangruna dagiti sarita a nagtalimudok wenno naiparnged wenno nagayuyang iti kulturatayo a tawidtayo.

Apay ngata ngamin a nagpateg ti tawid? Aglalo la ngaruden no dayta a tawid ket kultura ken tradision ti maysa a puli. Aglalo la ngaruden no dayta a tawid ket kasla ipus ti alibungabong nga agpukaw iti payak ti angin. Wenno kas iti lagip ti panagrubrob ti nakiras a palito, maiddepen daytoy iti panaglabas dagiti darikmat.

Pudno a ti sarita produkto met laeng ti panaglilimog ti kapadasan, ti adal, ti kultura, ti aglawlaw ti maysa nga autor. Nagduduma dagiti bitek, ti ritmo, ti allangogan dagitoy a kas iti panagduduma ti aglawlaw a nakaipalaisan itan ni Ilokano, ni Filipino.

Dagiti sarita a nayikub iti daytoy a libro makuna nga inlugandan ti kinamoderno ti biag, dagiti baro a padasna, dagiti agdama a kinapudno a mutmuttalalenganna.

Adda dagiti sarita a nagayuyang iti parikut ti agassawa wenno parikut iti pannakiayan-ayat. Maibilang kadagitoy ti sarita ti “Ti Doliar Ni Ben” ni Mighty C. Rasing ken “Ti Dianitor” ni Norberto D. Bumanglag, Jr. ken “Ti Ayat Ni Loreta” ni Francisco T. Ponce.

Iti sarita ni Rasing, maysa a moderno a panirigan ti agtutubo a naasawaan nga adda nanangna nga agpawpaw-it manipud sadiay ballasiw-taaw ti naipaduyakyak. Iti daytoy a sarita, ti kinaduoy ti biag agsipud iti foreign aid a makuna ti nawarwar, iti kasta, kondenarentayo ti panangtallikudna iti kulturatayo a ti maysa a tao agbiagto babaen ti ling-et ti mugingna.

Iti sarita ni Bumanglag, parikut met ti Filipino a naasawaan iti sabali a daga ti nataming. Baringring ta maysa a manedier ti janitorial services ngem saanna a madalusan ti balayna— adda ngatngato ti purua ti asawana a nangyadayo iti riknana iti lakayna ken nangrubrob metten iti panagsikko ti lalaki iti nalinteg a dana agingga a nasulisog iti awis ti maysa a Mehikana a sumurot kenkuana nupay saan a naituloy ket naurnos met laeng ti pamiliana.

Nakisina met ti manangen ti kangrunaan nga agbibiag iti asawana iti sarita ni Ponce, ket maal-alia met daytoy iti nagbalin a kaayan-ayatna. Isubli daytoy a sarita kadatayo dagiti naglabas a ngatangata ni ayat a mabalin a nangted kadatayo kadagiti napuyatan a rabii.

Adda met sarita a nagtalimudok iti parikut iti kasanguanan wenno kabayatan ti panangasawa a kas iti “Ti Lalaki A Pakaikamangak” ni Jovito F. Amorin ken iti “Ti Ated” ni Julio V. Belmes.

Sarita a panagtured tapno masurot laeng ti diktar ti puso ti sarita ni Amorin. Uray madi ti sangkaili no mayat ti agaddani. Dayta a pammati ti kulturatayo ti iruprupir ti sarita ta nupay adu nga ublag ti linak-am ti bida ken sinubok pay ti lalaki a pakaikamanganna, nagballigi ti bida. No datayo ti maipasungalngal iti kastoy, kabaelantayo met laeng ngata?

Ania ti mapasamak iti kultura ti maysa a puli inton maaringanen daytoy iti kinamoderno ti aglawlaw? Daytoy ti nagayuyangan ti sarita ni Belmes. Napno daytoy kadagiti elemento ti kultura ken no ania dagiti napasamak nga adaptasion ken pannakadismular daytoy iti dupir ti agdaman a panawen.

Napeklan met a sarita maipapan iti kultura ken tradision ti “Apo Annu, Ma-king” a sarita ni Benjamin P. Pacris. Matakuatantayo ti kinaasinotayo, nga adda gayam dagiti grupo kadatayo a Filipino nga addaan iti ammo a mayasping kadagiti malalaki a sibilisasion iti pannakadaing dagiti bangkay gapu iti pammati iti immortalidad. Lawlawagan ti sarita ti saludsod no adda met laeng inalat ti etnokulturatayo a kas puli wenno awan. Adda, dayta ti sungbatna.

Adda met sarita a masnop nga alegoria iti relasiontayo kadagiti ganggannaet. Daytoy ti nagayuyangan ti “Desgrasiado” a sarita ni Joel B. Manuel. Ti agtultuloy a panangisanggirtayo kadagiti ganggannaet tapno mabigbigtayo a kas tao, ti pannakabekkel ti ‘lategtayo’ a kas puli, ti impakita ti sarita tapno bibientayo koma ti bagbagitayo ket sursuruentayo ti tumpaak kadagiti bukodtayo a dapan.

Saan nga amin nga agballigi, nasken a nakaturpos iti white-collared course, dayta met ti tagibugas ti sarita a “Dagiti Arapaap Ni Lakay Belong” ni Vicente P. Palcong. Intiempo daytoy a sarita a mangpilit kadatayo a mangamiris iti ar-arapaapentayo unay a biag— iti opisina a de-aircon iti sango dagiti papeles. Ipasirpat daytoy ti sarita ti alternatibo a posibilidad— panangusar iti takiag kadagiti tekniko a pagsapulan a kas wanes iti balligi.

Nagramut a pammati a no mayanaken ti tao, naimapan kenkuana ti kinasuertena wenno kinamalasna. Agkurri latta ti karapote (wenno kaporriti wenno boniti), dayta ti kunaen dagiti babbaket ken lallakay. Dayta met ti tulang ti sarita a “Karapote” ni Ariel S. Tabag.

Maysa a moderno a trahedia ti “Rissik Ti Sipnget Iti Kaltaang Ti Immuging A Rabii” ni Clarito G. De Francia. Trahedia dagiti babassit nga agsipud iti kinababassitda nga aglak-am iti pait, maabbukay ti asitayo nga agkuna: ania ti maaramidak kas maysa a pinarsua tapno maksayan koma dagiti kas kada Kulat, Lumen ken Junjun?

Sabali met a trahedia ti imparang ti “Bannuar” ni Roy V. Aragon. Maysa a parsua a nagbalin a kas iti kinawaya ti kulibangbang iti langalang nga agsisip iti sabong, ngem kasapulan met laeng a makilangen kadagiti mangibagbaga a balang isuna. Uray kaskasano, mapadasanna met ti agayat ken agruknoy nupay patay ti apitenna iti ima ti agtagikua iti sabong. Manen, kunaentayo, ania ti biag ta kastoy ti kinadangkok, kastoy ti kinatirina?

Adda met sarita a nainsimboluan a kas iti sarita a “Payong” ni Jake F. Ilac. Pinayonganna manipud iti sakit ti ulo dagiti pagpapaayanna. Nagbalin ti bida a para sada iti tudo ti pannakaibabain ti kompaniada. Agingga a naamirisna a dayta ti nagbalin nga akemna iti kompania ket inkeddengnan nga allawatenna ti maididiaya a pagsapulan. Iti maysa a punto ti panagbiagtayo, kunaentayo a datayo ti napayongan wenno datayo ti nangpayong iti padatayo a tao.

Maysa met a simbolo ti “Panaglabus” a sarita ni Jaime G. Raras. Pananguksob iti kawes ti kinamadre agsipud iti ilululok iti sulisog. Ngem kas iti literal a panaglabus, adu dagiti pakaibabaan ti kinatao, nalabit pay maipagarup a pannusa a lak-amen iti pannakauyos ti kinamongha. Ti panaglabus mangipakita iti nakaparsuaan, ti panagsubli ken panagbalin a napudno iti nakaparsuaan ti tao.

Sabali pay a simbolo ti “Dagiti Babbassit A Tugot” ni Sherma E. Benosa, ti kakaisuna a babai nga autor a nairaman iti daytoy a libro. Panagkabaw ti maysa a nataengan, panagsubli iti kinainosente. Nabatad iti daytoy a sarita a rumbeng nga ipategtayo met dagiti kanito ti panagkabaw a kas met kadagiti kanito ti panagtumpaak ti maysa nga ubing, agsipud ta isurona ti kinamanagriknatayo nga iti masanguanan, aglabastayonto met iti dayta.

Mangkiki met iti aayek-ekan ti sarita a “Ti Napili, Makapilit’ Durgi” ni Efren A. Inocencio. Babaen ti panangpili dagiti turayen ti pagadalan kadagiti mangisuro iti kinder, impaneknek ni Inocencio ti kinapudno dayta a pagsasaotayo no managpilitayo unay. Daytoy ti mapasamak no palugodantayo unay ti riknatayo a nga agbalin a kangrunaan a pagrukodantayo. Kasta ti adal a madukal iti daytoy.

Sabali pay a makakiki a sarita ti “Antokoy, Para Mayor” ni Mancielito S. Tacadena. Babaen ti makapaisem a wagas, impakita ni Tacadena ti kinapudno a ti agmula, agapitto. Ibati met ti sarita ti kastoy a pagpampanunotan: Aniaman a dana iti biag a surotem, uray pay ti dana a saan a kayat a suroten ti kaadduan, no agbalinka a napudno iti danam, masurotamto ti papanam.

Pannakabalud ken pannakawayawaya, dayta met ti nagayuyangan ti sarita a “Ti Lubong Ni Catalina” ni Freddie Pa. Masuli. Maysa a makapaladingit a trahedia iti biag dagiti dadduma a babbai nga imbes nga agbalinda a kakibin dagiti assawada, agbalinda ketdi a balud wenno kasangkapan dagitoy. Daytoy a sarita itundanatayo iti saludsod: ania ti rumbeng a panangsirig ni lalaki iti kinalupoy ti babai?

Nasidek kadagiti pagsasao a di pumalso ti sarita nga “Idi Agawid Ni Ka Marta” ni Federico T. Ilac, Jr. Maibilang ditoy ti pammatitayo a ti adal agbalin a kalasag, agbalin nga igam a makirupak iti biag. Kasla pinaneknekan met dagiti mangnginum iti purok ti sabali pay a kinapudno a ti makaturog, makamukat, ti nasalukag agbiag.

Dagitoy dagiti sarita a nailagom iti daytoy a pagbasaan. Saanmi a kunaen nga awanan biddut dagitoy ngem ketdi awanan biddut dagitoy iti panangallawatda kadagiti tagipatgen ni Ilokano, ni Filipino, ket immalditda dagitoy iti rupa ti dinto maumag a yano nga agbalin a rukod-tanda (kilometer post, koma) iti kaminorial ti Kurditan Samtoy.

Ken wen, tagnawa met ti panangyikub iti nabalitokan a tawid.

Abril, 2011

(Naadaw daytoy manipud iti pakauna ti Nabalitokan a Tawid, Antolohia Dagiti 18 a Sarita Dagiti Ilokano.)


  • http://www.facebook.com/notes/ariel-tab%C3%A1g/tagnawa-2011-ti-gf-nabalitokan-a-tawid/10150212588088268
  • http://feedproxy.google.com/~r/PakarsoNiIlokano/~3/wk_OJjoCe5Q/tagnawa-met-ti-panangyikub-iti.html

Shakespeare, Imbentor Wenno Agbubulod?

Imbentor wenno agbubulod? Daytoy ti nabayagen a pagdidiniskusionan dagiti linguista maipapan ken ni William Shakespeare, ti katan-okan a mannurat iti amin a panawen gapu iti panagusarna kadagiti balikas iti amin a sunursuratna a kas iti Romeo and Juliet, Julius Caesar, Macbeth, Hamlet, King Lear, Othello.

No malagiptayo pay a kaadduan kadagiti sinursurat daytoy nalatak a mannurat ket addaan dagitoy iti glosario (glossary) tapno ipalawagna ti kayat a sawen ti tunggal balikas a maawatan ti agbasbasa. Ditoy siguro a nangrugi ti panagimbentona kadagiti sao. Ngem kuna met dagiti dadduma a nangbulod laeng ni Shakespeare iti sabali a pagsasao. Kas koma iti ‘accused’ a naggapu iti Latin nga ‘acusio'.

Agsipud ta ni Shakespeare ket maysa nga Englishman. Patien met dagiti dadduma daytoy:
"English is a language born out of ancient roots, it is NOT. Hungarian is, Italian is, Greek is, Spanish is, et al. English is not, English has been borrowing, stealing, taking, absorbing and, hell, mangling words for the past 400 years (possibly less).
Ket agingga kadagitoy agbulbulod latta ti English kadagiti sao iti agduduma a pagsasao ket pasaray no dadduma ket tagikuaenna payen.

Dagitoy dagiti sao a kunkuna dagiti iskolar a pattapattaenda nga inimbento ni Shakespeare:
  1. Accused
  2. Addiction
  3. Advertising
  4. Amazement
  5. Arouse
  6. Assassination
  7. Bandit
  8. Bedroom
  9. Beached
  10. Blanket
  11. Bump
  12. Cater
  13. Champion
  14. Countless
  15. Epileptic
  16. Fixture
  17. Flawed
  18. Generous
  19. Hint
  20. Lonely
  21. Mimic
  22. Negotiate
  23. Obscene
  24. Premeditated
  25. Rant
  26. Summit
  27. Torture
  28. Varied
  29. Worthless
  30. Zany
No ni Shakespeare ket maysa a makuna nga imbentor dagiti balikas, kasano met dagiti bekimon ken jejemon ditoy Filipinas nga addaan iti kabukbukodan a sao ken spelling. Makunada kadi met nga imbentor? Maninayonto ngata met dagiti balikasda iti Oxford English Dictionary?

Nauspak a Daga

Ronald Ventura's "Grayground"

Daytoy ngatan a painting ti kanginaan a gappuanan ti maysa a Filipino ken iti intero a depaar ti Southeast Asia. Agasem met ta nailako daytoy iti HK$ 8,420,000 wenno P46,995,832.65 iti maysa nga auction nga inorganisa ti Sotheby’s Modern and Contemporary Southeast Asian Paintings sadiay Hong Kong idi Abril 4 kadaytoy a tawen.

Daytoy graphite, oil, ken acrylic a naimaldit iti kambas, ket agdagup iti sukat a 60 inches width ken 155 3/4 inches length ket partuart ti sikat a pintor a ni Ronald Ventura a pinauluanna iti "Grayground".

Daytoy 37 years old a pintor ket graduado ti Fine Arts iti Unibersidad ti Santo Tomas.

Ni Angkel Badol ken ti Mamaw



MADAMAK a sagsagaysayen ti munmunieka nga inregalo ni Angkel Badol a kabsat ni Mamang idi napalabas a paskua idi manabtuog ti ridaw ti sala.
“Al-alia!” Inriawko. Naipalladawko ti ig-iggemak a sagaysay ken ti ay-ay-ayamek. Pimmardas ti banitog ti pusok. Nagtaraynak iti ayan ni Mamang a madama nga aglutluto iti pangrabiimi.
Inarayatnak met ni Mamang a nangarakup kaniak idi agsabetkami iti ridaw ti kosina.
“Apay, nakkongko?” inubbanak sanak binisong iti pingping. Nagsardeng ti kasla marba a barukongko itay.
“Adda burangen a nakastrek iti balaytayo, Mamang!” Intudok ti sala a nakakitaak iti tao a sinilnagan ti nagtimbukel a bulan.
Ubba-ubbanak a napanmi sinirip ti sala. Nagkidemak a nangarakup ken ni Mamang. Insubsobko ti rupak iti tengngedna tapno diak makita ti burangen.
“Badol, an’a manen daytoy?” Idissonak koma ni mamang iti tugaw ngem inirutak ti arakupko kenkuana. Tinaliawko ti burangen a nakauldag itan iti sopa.
“Nakainumak laeng bassit, Manang!” Nagpaggaak ti napigsa ni Angkel Badol. Wara-wara ti buok daytoy ken uray la matmatnag ti katayna. Ti badona nangirngir. Dagiti matana ket nakalablabbaga a kasla kumilaw.
“Kanayonem metten ti kastoy agingga idi nakapanaw ni Nanding. Laglagipem a sika ti nangibilinanna kadakami nga agina.“ Inbugkaw ni Mamang. Nakaruretret ti muging ni Mamang. Kabutengko no kastoy a makaunget ni Mamang. Kasla idi binaotnak ta diak kayat ti agdigos.
Saan a simmungbatan ni Angkel. Pinidutna ketdi ti munmunieka a naiwara iti suelo.
“AJ, ‘basangko, umayka man ditoy. Bisongem man ni angkelmo!” Inayabannak ket inyawatna kaniak ti ay-ayam. Narugitan ti bado ti munmuniekak gapu iti narugit nga ima ni Angkel.
Bimmabaak iti siket ni Mamang. Immasidegak sako binisong daytoy a situtudio. Inarakupnak ngem dinak inibbatan. Nagriawnak ta diakon makaanges. Saan nga agpada ti angot ni Angkel ita ken idi nabartek idi maika-innem a kasangayko. Agpitunton ti tawenko no Mayo. Sinipat ni Mamang daytoy.
“Ania ti kukuemon. Umulika iti kuartom, Badol!” binugtak ni Mamang ni Angkel a kasla manok. Nagdardaras nga immuli met ni Angkel. Naidungpar pay ti bakrangna iti takiag ti agdanan.
“Mamang, apay kasdiay ni Angkel ita?” dinamagko ni Mamang a kinibinnak a nagpakosina.
“Naluganan ni Angkelmo iti mamaw. Isu a kasdiay.”
“Kasla kadi daydiay ubing a linuganan ti espiritu a kaarubatayo, Mamang?” Nakitak gamin ti kaarubami nga ubing nga agpaspasikkil ken agtaytayyek dagiti matana. Intaray dagiti Mamang ken Papangna iti albulario.
“Wen, kasla kasdiay. No lugannannaka ti mamaw ket agbaliw ti ugalim. Isu nga agsingsingpetka, wen?”
Nagtung-edak. Agdamagak koma pay ngem sinubuannakon ni Mamang iti kanek a dinengdeng.
Idi malpas kami a mangan ken ni Mamang ket nagpakadduak a maturog iti kuartomi. Diak kayat ti agmaymaysa. Amangan ta may sumirip ti mamaw ket lugannannak. Diak kayat ti agbalin a dakes. Gapu ta kabutengko la unay ti mamaw ket nagpapikpikak tapno maalak ti turogko.

KINABIGATANNA. Nagtarosak a napan kinita ti kuarto ni Angkel Badol. Amangan ta nakapanawen ti nanglugan kenkuana a mamaw.
Nasingpet ni Angkel Badol kaniak. Kanayonnak nga igatangan ti kanek no aggapu iti trabahona a kas kartero. Ngem nagbaliw iti ugali daytoy sipud naikkat iti trabaho. Awan kanon ti surat nga ibunongda kadagiti balbalay. Ngem uray no kasdiay ni Angkel ket ay-ayatek latta. Kasla isun ti papangko. Napan kano gamin ti amak a nakitegged sadiay ballasiw taaw.
“Angkel Badol! Angkel Badol!” Inwalinko ti kurtina ti ridaw. Ngem awan ti nakaidda iti katre. Napauyekak gapu iti angot dagiti rungrong iti datar a kayo. Naiwara dagitoy iti agduduma a paset ti kuarto. Adda pay dagiti tubo kada silsileng a papel. Inapputko ti agongko.
“Mamang! Mamang! Ayan ni Angkel Badol?” Dinamagko iti inak nga agkaykaykay iti paraanganmi.
“Nasapa a dinagas dagiti ballog a gagayyemna. Diak ammo no nagturturonganda manen.”
“Amangan ta lugananto manen ti mamaw no sumangpet, Mamang.” Nalagipko manen ti napasamak idi rabii ken dagiti napalpalabas nga aldaw. Mabutengak manen.
“Dika madanagan ta pinapanko ni lilongmo ditoy tapno adda kaduata.” Pinidil ni Mamang ti nalukmeg a rupak. Kunkunada karuprupak ti inak. Kapipintasan kano kadagiti amin a babbai ti inak kuna met ni Papang idi adda pay.

MALEM. Inawisnak ti gayyemko a mapankami iti balayda. Nagpakadaak ken ni Mamang ket pinalubosannak. Dua a balay laeng ti nagbaetanmi iti balay ti gayyemko. Ket idi makadanonkami iti batog ti balay ti gayyemko, nakitak ni Angkel Badol iti tindaan. Kadduana ti tallo a gayyemna. Nakaipit kadagiti ramayda ti sigarilio. Saggaysada pay ti bote ti arak. Dagiti pantalonda kasla man dagitay makitkitak iti taltalon a puros pirgipirgis.
Nakitaknak ni Angkel Badol ket pinayapayannak.
“‘Basangko alaem daytoy kendi.” Inawatko a dagus ti intedna. Paboritok ‘gamin ti kendi aglalo daydiay adda tsokolate iti tengngana. Isu siguro a naibus ti ngipenko.
“Tenkio, Angkel!” Binisongko manen ni Angkel a kas tanda ti panagyamanko kenkuana. Idi kuan ken napanakon kadagiti padak nga ubbing nga agay-ayam. Imbingayak dagiti kaay-ayamko. Kuna gamin ni Mamang. No ania kano ti adda kaniak ket ibingayak ti padak a tao.
Idi agawidak ket awanen da Angkel iti batog tindaan. Diak nasiputan isuda a pimmanaw.
Sumrekak pay laeng iti alad idi makitak ni Lilong. Nakatugaw daytoy iti butaka. Ganganin puraw amin a buokna. Agpaypayubyob daytoy iti tabako. Isu daytoy ti amada Mamang ken ni Angkel Badol. Agnaed daytoy iti away.
“Lilong!” Inarakupko daytoy sako ginuyod ti dakulapna ket indennepko iti mugingko.
“Kaasiannaka ti Dios, Apok!”
Inbilin ni Mamang nga agmanoak kano kadagiti nataengan a kas tanda ti panagdaydayaw kadakuada.

NARIINGNAK iti napigsa a kanalbaag ti ridaw iti bangir a kuarto. Nakaturognak a kinankantaan ni Lilong iti saklotna idi malpas ti pangrabiimi. Inur-uraymi gamin ni Angkel Badol a sumangpet. Uray siak ket inurayko met ta bareng adda pasarabona kaniak.
Agdardaras dagiti danapeg manipud iti baba nga agpangato iti agdanan. Mangngegko nga ung-ungtan da Lilong ken Mamang ni Angkel Badol. Nangato ti boses ni Angkel a simmungbat. Nagkummotak. Mabutengak manen. Naluganan manen ti mamaw ni Angkel.
“Ania daytoy a nasumsumokmo, Badol!” Timek ni Lilong daydiay.
“Rummuarka dita, Badol. Agsaritata iti nalapat.” Pinasarunuan met ni Mamang.
“Saan a siak ti akin-aramid kadaydiay kunak ket. Naganawaak laeng. Di kayo kadi makaawat.” Nauneg ti timek ni Angkel. Adda siguron iti uneg ti kuartona. Sabali a talagan ni Angkel. Di san panawan ti mamaw.
Nakangeggak iti panangbanitog ti ridaw. Uray kasano a pilit da Lilong ken Mamang a parruaren ni Angkel ket dida naparruar. Angingga a naumada.

UNI ti wangwang ti polis ti nangriing kaniak kinabigatanna. Timman-awak iti tawa. Nagparabawna iti tugaw tapno makitak a nalaing. Nakaparada ti lugan iti batogmi. Kitkitaen met dagiti kaarubami dagitoy.
Rimmuarak. Kinitak ti kuarto ni Angkel Badol a kasango laeng ti kuartomi ken ni Mamang. Nakakandado daytoy. Siguro inkandado ni Lilong tapno saan a makalibas ti mamaw. Bimmabaak. Nakitak ni Mamang iti likudan ni Lilong. Simmalupengpengak iti pandilingna.
“Ania kadi ti basol ti anakko, Apo!” ni Lilong ti makisarsarita kadagiti polis.
“Adda gamin nangibaga a kaduana ti nakadangran iti maysa a baro dita bangir a barangay, Ama, kumbidarenmi laeng koma sadiay presinto.”
“Pangngaasiyo, Apo ta diyo dangdangran ti anakko. Adda dita ngato a matmaturog!”
Imbabada ni Angkel Badol. Nalalaad itan ti langa ni Angkel ta ganganin di agsagaysay. Adda namagaan a dara iti abaga ti badona. Nakadungdungrit ni Angkel. Nagsangitak ta diak kayat a pumanaw ni Angkel.
“Angkel!” Kinitanak ngem kasla dinakon mailasin dagiti nalabbaga a matana.

PERMI ti ragsakko idi kinuna ni Mamang a bisitaenmi ni Angkel Badol. Ni Lilong nagsubli iti away ta kaykayatna kano sadiay a mangkitkita kadagiti mulana. Ni Papang sumangpet metten inton umay a lawas. Dua a kasangayko nga awan isuna.
Kaserserra ti klasemi iti maikadua a tukad ti elementaria. Siak ti first honor manen.
Binitbitko ti basket a pasarabomi. No siak idi ti paspasarabuan ni Angkel, siak met ita ti mangpasarabo kenkuana. Saan a kendi no ketdi prutas nga agduduma. Kuna gamin ti maestrami a napimpintas dagitoy ngem kadagiti magatang iti tindaan.
“Naimbagan ngatan ni Angkel itan, Mamang?”
“Wen, a, nakkong! Kuna ti doctor ganganin a rummuar iti center.”
“Maminpinsanton a mapapanaw ti mamaw iti bagina?”
“Basta tulunganna ti bagina.” Indiretso dagiti polis iti rehabilitation center ni Angkel ta napukawnan ti panunotna. Napasingkedanda met a saan daytoy a karaman iti napasamak a krimen.
Apagserrekmi pay laeng ken ni Mamang iti center ket timmarayaakon nga immuneg a nangsapul iti kuarto ni Angkel. Nakitak met a dagus. Kas iti dati nakamuttaleng latta daytoy a nakatallikod.
“Angkel Badol!” Tinalliawnak ket immisem. Nalawag ti rupana. Dagiti matana nasileng.
Ganganin rummuar ni Angkel. Pimmanawen ti mamaw! - 0